आराम

प्रश्नहरू • दिइएका शब्द र तिनका अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस् : अपवाद, क्षोभ, लबज, बडेमा, हैरानी, हताश • दिइएका उखान टुक्काका अर्थबारे कक्षामा छलफल गर्नुहोस्। तीनओटा उखान र तीनओटा टुक्का प्रयोग गरी अनुच्छेद लेख्नुहोस्। • उदाहरण दिए भैं अनुच्छेदबाट समावेशक र समावेश्य शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्। • 'आराम' कथामा तामाङ भाषाबाट प्रभावित शब्द आएका छन्, तिनलाई टिपेर नेपाली भाषाको मानक रूप लेख्नुहोस्। • दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् : तरङ्ग, आमन्त्रण, उत्प्रेरणा, बगैंचा, पारिश्रमिक, पारदर्शी, सम्पर्क, क्षितिज, असीमित उत्तरहरू १. शब्द-अर्थ जोडा (दिइएका आठ अर्थमध्ये दुई अतिरिक्त/भ्रामक विकल्प रहेको हुनसक्छ) : ('असन्तोष' र 'स्वाभाविक' यी दुई अर्थ माथिका छ शब्दसँग सीधा नमिल्ने भएकाले अतिरिक्त/भ्रामक विकल्पका रूपमा बुझ्नुपर्छ।) २. उखान र टुक्काको छनोट र प्रयोग — उखान (पूर्ण भावसहितका उक्ति) : • आफू भलो त जगतै भलो — आफू असल भए संसार पनि असल देखिन्छ भन्ने भाव • उचालेको कुकुरले मृग मार्दैन — बढी लाड-प्यार गरिएको व्यक्ति ठूलो काम गर्न सक्दैन • एक हातले ताली बज्दैन — कुनै पनि काम वा झगडा एक पक्षले मात्र गर्न सकिँदैन, दुवैको संलग्नता चाहिन्छ टुक्का (चलन-चल्तीका वाक्यांश) : • कानमा तेल हाल्नु — जानाजान वास्ता नगर्नु, बहिरो बन्नु • बलेको आगामा घिउ थप्नु — पहिल्यै भएको झगडा वा समस्यालाई अझ बढाउनु • घाँटी हेरी हाड निल्नु — आफ्नो क्षमताअनुसार मात्र काम गर्नु अनुच्छेद (माथिका ६ वटा उखान-टुक्का प्रयोग गरी) : आजकाल केही मानिस अरूको समस्यामा सघाउनुको सट्टा बलेको आगामा घिउ थप्ने काम गर्छन्। तर सम्झनुपर्छ, एक हातले ताली बज्दैन — समाजको सुधार सामूहिक प्रयासले मात्र सम्भव हुन्छ। कसैले गल्ती औंल्याउँदा कानमा तेल हालेर बस्नुभन्दा आत्मसुधार गर्नु उचित हो। साथै, आफू भलो त जगतै भलो भन्ने उखानले सिकाएझैं आफ्नो व्यवहार सुधार्दा वरपरको वातावरण पनि सुध्रिन्छ। हामीले सधैं घाँटी हेरी हाड निल्ने बानी बसाल्नुपर्छ — आफ्नो क्षमताभन्दा बाहिर गई उचालेको कुकुरले मृग मार्दैन भन्ने कुरा नबिर्सौं। ३. समावेशक (सामान्य वर्ग) र समावेश्य (विशिष्ट सदस्य) शब्दहरू : ४. 'आराम' कथामा तामाङ भाषाबाट प्रभावित शब्द — कथामा 'याङ्जी' (नायिकाको नाम) र 'तामाङ' (थर) जस्ता तामाङ समुदायसँग सम्बन्धित शब्द/नाम प्रयोग भएका छन्। यी व्यक्तिवाचक नाम भएकाले तिनको 'मानक नेपाली रूप' छुट्टै हुँदैन — व्यक्तिवाचक नाम ज्युनतयनजिकै रहन्छ। पाठमा यीबाहेक स्पष्ट रूपमा पहिचान गर्न सकिने अन्य तामाङ-प्रभावित सामान्य शब्द (जस्तै दैनिक प्रयोगका शब्द) उल्लेख भएको पाइँदैन, त्यसैले यसमा शिक्षकको थप मार्गदर्शन लिनु उपयुक्त हुन्छ। ५. वाक्य प्रयोग : • तरङ्ग — घडीको सुईले मेरो मनमा कुनै तरङ्ग ल्याउन सकेन। • आमन्त्रण — साथीले आफ्नो जन्मदिनको समारोहमा मलाई आमन्त्रण गर्‍यो। • उत्प्रेरणा — मेरी आमा नै मेरो जीवनको उत्प्रेरणाको केन्द्रबिन्दु हुनुहुन्थ्यो। • बगैंचा — डाक्टर दम्पतीको घरमा फराकिलो बगैंचा थियो। • पारिश्रमिक — शन्तमाया आफूले पाएको पारिश्रमिकमा खुसी थिइन्। • पारदर्शी — भ्यालमा पारदर्शी पर्दा ओढेको थियो। • सम्पर्क — काम खोज्नेहरू हाम्रो कार्यालयमा सम्पर्क गर्न आउँथे। • क्षितिज — साँझ हुँदा घाम क्षितिजमा भुक्ती खेल्न पुग्थ्यो। • असीमित — सीमित दायराभित्र पनि याङ्जीको एकाकीपन असीमित थियो। यी उत्तरहरू तालिकामा दिइएका छन्।

प्रश्नहरू • दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस् : अत्यन्तै, एकाकीपन, व्यवस्थापन, गह्रुङ्गो, उकुसमुकुस, असह्य, मातृवात्सल्य • 'आराम' कथा पालैपालो स्वरवाचन गर्नुहोस्। • (क) कथाको प्रारम्भ र अन्त्य कुन कुन घटनाबाट भएको छ? (ख) 'खुसी हुनुको .... यस्तै यस्तै ....।' अनुच्छेदको मुख्य घटना के हो? (ग) कथामा मुख्य र सहायक भूमिका भएका पात्रको नाम भन्नुहोस्। (घ) कथामा सहरी परिवेश झल्काउने कुरा के के हुन्? • 'आराम' कथाको 'निलो रङका .... रङ छ' कथांश मौन पठन गर्नुहोस् र हरेकले आफूलाई पढ्न लागेको समय शिक्षकलाई बताउनुहोस्। • दिइएको कथांश पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : (क) शन्तमायाले कसकामा काम गर्न थालिन्? (ख) डाक्टर दम्पतीले कस्तो कामदारको अपेक्षा गरेका थिए? (ग) शन्तमाया खुसी हुनुको कारण के थियो, तर्क गर्नुहोस्। (घ) 'मिहिनेती हात' भन्नुको आशय के हो? • कथामा सुरुदेखि अन्तिमसम्म कस्ता कस्ता घटना घटेका छन्, तिनलाई टिपोट गरी कथासार लेख्नुहोस्। • 'आराम' कथाको 'आमा हुनुहुन्थ्यो .... हातगोडा' अनुच्छेदबाट चारओटा बोध प्रश्न निर्माण गरी तिनको उत्तरबारे साथीसँग छलफल गर्नुहोस्। • दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् : (क) 'आराम' कथाको मुख्य विषयवस्तु के हो? (ख) कथामा रहेका याङ्जी र शन्तमाया पात्रको चारित्रिक विशेषताको तुलना गर्नुहोस्। (ग) कथामा उल्लेख भएको सामाजिक परिवेशको वर्णन गर्नुहोस्। (घ) कथाबाट के सन्देश पाइन्छ, उल्लेख गर्नुहोस्। • सास र बुहारीका रूपमा रहेका आमा र याङ्जीबिचको सम्बन्धलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्नुहुन्छ, 'आराम' कथाका आधारमा लेख्नुहोस्। • व्याख्या गर्नुहोस् : (क) आमा मेरो उत्प्रेरणाको केन्द्रबिन्दु हुनुहुन्थ्यो। (ख) जीवनमा सानो घटनाले पनि अथाह खुसी दिन सक्दोरहेछ। • 'आराम' कथाका आधारमा याङ्जी र शन्तमायाले जीवनमा भोगेका सङ्घर्षको वर्णन गर्नुहोस्। • 'आराम' कथाले नेपाली समाजको कस्तो विषयवस्तु उठान गरेको छ? तपाईंलाई त्यो कस्तो लाग्यो, चर्चा गर्नुहोस्। • दिइएको अनुच्छेद (बालसाहित्यसम्बन्धी) पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्। उत्तरहरू १. उच्चारण अभ्यास — यो मौखिक अभ्यास हो। मार्गदर्शन: 'अत्यन्तै' मा 'त्य' संयुक्ताक्षरलाई स्पष्ट उच्चारण गर्ने, 'गह्रुङ्गो' मा 'ह्र' संयुक्ताक्षरमा जोड दिने, 'उकुसमुकुस' मा दुवै भाग समान लयमा उच्चारण गर्ने, 'मातृवात्सल्य' मा 'तृ' (ऋकार) लाई स्पष्ट पार्ने। २. स्वरवाचन — यो मौखिक/कक्षाकार्य हो, यसको लिखित उत्तर हुँदैन। विद्यार्थीले पालैपालो कथा पढ्दा उच्चारण, विराम र भावानुसार स्वरको उतारचढाव मिलाउनुपर्छ। ३. (क) कथाको प्रारम्भ याङ्जीले कार्यालयको झ्यालबाट सहरको दृश्य र भित्तामा टाँगिएको घडी हेर्दै दिवास्वप्न देख्ने बानीको वर्णनबाट हुन्छ; अन्त्य याङ्जीले आमालाई सत्य कुरा बताएपछि आमाले उनलाई अँगालो हाली मातृवात्सल्यको अनुभूति दिने घटनाबाट हुन्छ। (ख) 'खुसी हुनुको .... यस्तै यस्तै ....।' अनुच्छेदको मुख्य घटना शन्तमाया र सानु तामाङबिच बिस्तारै विकसित हुँदै गएको माया-सम्बन्ध हो — जसले शन्तमायाको जीवनमा नयाँ खुसी र स्थिरता ल्याएको छ। (ग) मुख्य भूमिका भएको पात्र याङ्जी हुन्; सहायक भूमिका भएका पात्रमा आमा, सुरज कुमार, शन्तमाया, सानु तामाङ र (स्मरणका रूपमा) कमल पर्छन्। (घ) कथामा सहरको व्यस्त चोक, अफिस भवन र त्यसको भ्याल, ट्राफिकको हल्लाखल्ला, रेस्टुरामा खाना खाने चलन, स्कुटी, टिभी-रिमोट, आधुनिक कार्यालयीन व्यवस्थापन जस्ता कुराले सहरी परिवेश झल्काउँछन्। ४. यो मौन पठन अभ्यास हो; विद्यार्थीले आफूले लागेको समय स्वयं मापन गरी शिक्षकलाई बताउनुपर्छ। यसको निश्चित 'सही उत्तर' हुँदैन। ५. (क) शन्तमायाले सेवानिवृत्त डाक्टर दम्पतीकहाँ काम गर्न थालिन्। (ख) डाक्टर दम्पतीले इमानदारीका साथ काम गरिदिने र आफूहरूसँगै (साथ बसेर) काम गरिदिने भरपर्दो कामदारको अपेक्षा गरेका थिए। (ग) शन्तमाया खुसी हुनुको कारण उनले पाएको राम्रो पारिश्रमिक, चाडबाडमा थप रकम र कपडा पाउनु, र सबैभन्दा बढी सानु तामाङसँग विकसित हुँदै गएको मायाको सम्बन्ध थियो — जसले उनको एक्लो र दुःखी जीवनमा नयाँ आशा ल्याइदिएको थियो। (घ) 'मिहिनेती हात' भन्नुको आशय कडा परिश्रम गर्न सक्ने, लगनशील र भरपर्दो व्यक्तित्व भन्ने हो — यहाँ बगैंचामा निरन्तर परिश्रम गरिरहने कामदारको सन्दर्भमा प्रयोग भएको छ। ६. कथासार — घटनाक्रमको टिपोट: (१) याङ्जीको कार्यालयमा दिवास्वप्न देख्ने बानी → (२) विगतको एकाकीपन र आमाको प्रोत्साहन → (३) जागिरको लागि अन्तर्वार्ता र सुरज कुमारसँग भेट → (४) शन्तमायाको काम खोजी र नियुक्ति → (५) शन्तमाया-सानुबिच माया पलाउनु → (६) याङ्जी-सुरजबिच पनि प्रेम विकास → (७) सुरजको आग्रहमा याङ्जीले आमालाई सत्य बताउनु → (८) कमलको रहस्य खुल्नु → (९) आमाको सर्तसहित स्वीकृति र भावनात्मक समापन। यी घटनालाई क्रमबद्ध रूपमा जोड्दा 'आराम' को पूर्ण कथासार बन्छ (माथि नोट्स फाइलको 'कथावस्तु' खण्डमा विस्तृत सारांश हेर्न सकिन्छ)। ७. 'आमा हुनुहुन्थ्यो .... हातगोडा' अनुच्छेदबाट निर्माण गर्न सकिने बोध प्रश्न र तिनका उत्तर : ८. (क) 'आराम' कथाको मुख्य विषयवस्तु सहरी जीवनको एकाकीपन, महिलाको आत्मनिर्भरता, प्रेम र इमानदारीमा आधारित पारिवारिक सम्बन्ध हो। (ख) याङ्जी र शन्तमायाको चारित्रिक तुलना : (ग) कथामा घरेलु कामदार व्यवस्थापन कार्यालय, सहरी कामकाजी महिलाको जीवनशैली, विधवा पुनर्विवाहप्रतिको समाजको दृष्टिकोण, र आधुनिक कार्यालयीन प्रेम-सम्बन्ध जस्ता सामाजिक परिवेश उल्लेख भएका छन्। (घ) कथाबाट इमानदारी र खुलापनले नै पारिवारिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ, र महिलाले पनि आत्मनिर्भर बनी नयाँ जीवन र नयाँ सम्बन्धको अवसर लिन सक्छन् भन्ने सन्देश पाइन्छ। ९. सास-बुहारीको परम्परागत सम्बन्धभन्दा फरक किसिमको आमा-छोरी जस्तो न्यानो सम्बन्ध 'आराम' कथामा देखिन्छ। आमाले याङ्जीलाई सुरुदेखि नै आफ्नै छोरीसरह हेरचाह गर्नुभयो र कठिन सत्य थाहा पाउँदा पनि इन्कार वा रिस नगरी बरु स्वीकार गरी अँगालो हाल्नुभयो। यसले देखाउँछ कि रगतको नाताभन्दा माया, समझदारी र त्याग नै सम्बन्धलाई बलियो बनाउने आधार हुन् भन्ने कुरा। १०. (क) 'आमा मेरो उत्प्रेरणाको केन्द्रबिन्दु हुनुहुन्थ्यो।' — यसको अर्थ याङ्जीको जीवनमा भएका हरेक सकारात्मक परिवर्तन र निर्णयको मूल स्रोत आमा नै हुनुहुन्थ्यो भन्ने हो। आमाकै प्रोत्साहनले याङ्जी एक्लोपनबाट बाहिर निस्की आत्मनिर्भर बन्न सकिन्। (ख) 'जीवनमा सानो घटनाले पनि अथाह खुसी दिन सक्दोरहेछ।' — यसको अर्थ ठूला-ठूला उपलब्धिले मात्र नभई कहिलेकाहीं सामान्य र सानो घटना (जस्तै सुरजले सामान्य प्रशंसाको वाक्य भन्नु) ले पनि मानिसको मनमा गहिरो र अपार खुसी ल्याउन सक्छ भन्ने हो — यहाँ यो शन्तमायाको सन्दर्भमा प्रयोग भएको छ। ११. याङ्जीले कमलको मृत्युपछिको गहिरो एक्लोपन, हताशा र सामाजिक-मानसिक सङ्घर्ष भोगिन्; पछि कामको खोजी र प्रेम-सम्बन्धमा पनि सत्य लुकाउनुपर्ने मानसिक द्वन्द्व भोगिन्। शन्तमायाले पतिको आकस्मिक मृत्युपछि आर्थिक अभाव र एक्लै काम खोज्नुपर्ने बाध्यताको सङ्घर्ष भोगिन्, तर दुवैले आ-आफ्नो सङ्घर्षलाई पार गर्दै नयाँ जीवन र माया फेला पारे — जसले जीवनमा सङ्घर्षपछि पनि खुसी सम्भव छ भन्ने देखाउँछ। १२. यस कथाले नेपाली समाजमा रहेको सहरी एकाकीपन, महिलाको श्रम र आत्मनिर्भरता, र विधवा पुनर्विवाहजस्ता संवेदनशील विषयलाई उठान गरेको छ। यी विषय आजको समाजका लागि निकै सान्दर्भिक लाग्छन्, किनभने धेरै मानिस भौतिक सुविधाका बीचमा पनि एक्लोपनको सामना गरिरहेका हुन्छन् र इमानदार सम्बन्धको खोजीमा हुन्छन्। (यो प्रश्नको दोस्रो भाग विद्यार्थीको आफ्नै विचारमा आधारित हुनुपर्छ।) १३. बालसाहित्यसम्बन्धी अनुच्छेदमा आधारित उत्तर — (क) प्रश्नहरू: • बालसाहित्यको विषयवस्तु छनोट गर्दा बालकको उमेर, रुचि, आवश्यकता र मनोविज्ञानलाई विशेष ध्यान दिनुपर्छ। • घुमफिर, खेलकुद, संस्कृति, सहयोग, मायाममता, मेलमिलाप, सम्मान, पुरस्कार जस्ता विषयले बालबालिकामा कौतुहलता सिर्जना गर्छन्। • बालसाहित्यले बालबालिकामा सिर्जनात्मक क्षमता, आत्मविश्वास, राष्ट्रप्रेमको भावना जगाउने र शब्दभण्डार तथा भाषिक क्षमता अभिवृद्धि गर्ने भएकाले यसको आवश्यकता पर्छ। • बालसाहित्यका विशेषतामा बालमनोविज्ञानअनुरूप रोचक प्रस्तुति, कौतुहल सिर्जना गर्ने विषयवस्तु, सिर्जनात्मकता र सिकाइ उपलब्धिमा सहयोग पर्छन्। (ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास: (अ) पहिलो र दोस्रो वाक्यको संश्लेषण: 'बालबालिकाका निम्ति लेखिएको र बालबालिकाद्वारा रचिएको साहित्य बालसाहित्य हो, जसको विषयवस्तु छनोट गर्दा बालकको उमेर, रुचि, आवश्यकता र मनोविज्ञान आदिलाई विशेष ध्यान दिनुपर्छ।' (आ) अन्तिम वाक्यको तीन सरल वाक्यमा विश्लेषण: 'सूचनाको ज्ञान प्रवर्धन गर्न बालसाहित्य आवश्यक पर्छ। सिर्जन सिपको प्रवर्धन गर्न पनि बालसाहित्य आवश्यक पर्छ। बालबालिकामा अन्तर्निहित प्रतिभा प्रस्फुटन गर्न बालसाहित्यको आवश्यकता पर्छ।' (इ) 'र' को फरक प्रयोग भेटिने शब्द (उदाहरण): 'संस्कृति' र 'साहित्य' — यी शब्द फरक वाक्यमा: 'हाम्रो देशमा विविध जातजातिको संस्कृति पाइन्छ।' 'बालसाहित्यले बालबालिकामा सिर्जनात्मक क्षमता बढाउँछ।' यी उत्तरहरू तालिकामा दिइएका छन्।

दिइएको सन्दर्भ (आमाले सन्जयको क्रिकेटको ब्याट भान्सामा ल्याएको र सन्जयले आपत्ति जनाएको प्रसङ्ग) पढ्नुहोस् र माथिको समस्या समाधान गर्ने शैलीभन्दा फरक तरिकाबाट एक जना आमा र अर्को एक जना छोरो बन्नुहोस् र संवादात्मक रूपमा कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

यो भूमिका-अभिनय (रोल-प्ले) मा आधारित सिर्जनात्मक कार्य हो, जसको निश्चित लिखित 'सही उत्तर' हुँदैन। विद्यार्थीले मूल पाठमा आमाले रिसाएर ब्याट भान्सामा हान्ने शैलीभन्दा फरक तरिका (जस्तै: आमाले सुरुमै शान्त भई सन्जयलाई घर र सार्वजनिक ठाउँमा खेल्दाको भिन्नता सम्झाउने, वा सन्जयलाई आफैं समस्या पहिचान गर्न लगाई सुधारको प्रतिबद्धता लिने) मार्फत संवाद रचना गरी कक्षामा अभिनय गरी देखाउनुपर्छ। महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको समस्या समाधानको वैकल्पिक, शान्त र सम्झाइबुझाइमा आधारित तरिका देखाउनु हो।

प्रश्नहरू • दिइएका अंश पढ्नुहोस् र कक्षामा छलफल गर्नुहोस् (संश्लेषित र विश्लेषित वाक्यको तुलना)। • दिइएको संश्लेषण र विश्लेषणसम्बन्धी अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् (क–ङ)। • 'आयाम' कथाको 'त्यो दिन .... थियो' अनुच्छेदबाट चारओटा सरल वाक्य टिपी तिनलाई एउटै वाक्यमा संश्लेषण गर्नुहोस्। • दिइएको कथांशबाट लेख्य चिह्न टिपी तिनको नाम लेख्नुहोस्। तिनको प्रयोग भिन्नताबारे कक्षामा छलफल गर्नुहोस्। • पूर्णविराम, अल्पविराम, अर्धविराम, प्रश्नवाचक, उद्गार, कोष्ठक, निर्देश, उद्धरण चिह्न, विकल्पबोधक चिह्नमध्ये कुनै पाँचओटा लेख्य चिह्नको प्रयोग गरी 'महिला सहभागिता' विषयमा एउटा अनुच्छेद रचना गर्नुहोस्। • दिइएको अनुच्छेदबाट 'र' का विविध रूप प्रयोग भएका पद टिपी प्रयोगमा देखिने विविधताबारे छलफल गर्नुहोस्। • पाठबाट 'र' को फरक फरक रूप प्रयोग भएका कुनै पाँचओटा शब्द टिपोट गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्। उत्तरहरू १. दुवै अंशको तुलना — पहिलो अंश ('सफल बिहानै उठेर .... खुसी हुनुभयो।') एउटै लामो, जोडिएको (संश्लेषित) वाक्य हो, जसमा धेरै साना क्रिया एकै वाक्यमा गाँसिएका छन्। दोस्रो अंश उही भावलाई सात/आठ वटा छुट्टाछुट्टै सरल वाक्यमा टुक्र्याइएको (विश्लेषित) रूप हो। छलफलमा यी दुई शैलीको प्रभाव (संश्लेषित रूपले वेगिलो प्रवाह दिने, विश्लेषित रूपले स्पष्टता र जोड दिने) बारे कुरा गर्न सकिन्छ। २. संश्लेषण/विश्लेषणसम्बन्धी अनुच्छेदमा आधारित उत्तर: (क) पहिलो वाक्यबाट दुई वाक्य: 'धेरै सरल वाक्य जोडेर एउटै छरितो वाक्य बनाउन सकिन्छ। यस्तो कार्यलाई वाक्य संश्लेषण भनिन्छ।' (ख) दोस्रो र तेस्रो वाक्यको संयोजन: 'वाक्य विश्लेषण वाक्य संश्लेषणको ठिक विपरीत भई यसमा जोडिएका वाक्य टुक्र्याइन्छ।' (ग) चौथो वाक्यबाट दुई वाक्य: 'वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणको अभ्यास गर्न सकिन्छ। यसबाट कुनै पनि लेख रचनाका लागि उत्कृष्ट वाक्य बनाउन सकिन्छ।' (घ) पाँचौं, छैटौं र सातौं वाक्यको संयोजन: 'यसको अभ्यास गरिरहँदा भाषामा राम्रो नियन्त्रण रहन्छ र थोरै शब्दमा आफ्ना भाव अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ, जसले लेखाइमा द्रुतता ल्याउँछ।' (ङ) अन्तिम वाक्यबाट पाँच वाक्य: • दुई वा सोभन्दा बढी सरल वाक्यलाई एक सरल, मिश्र वा संयुक्त वाक्यमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। • यस्तो प्रक्रियामा भाषाको ज्ञान आवश्यक पर्छ। • वाक्यमा मुख्य क्रियाको चयन गर्नुपर्छ। • पूर्वकालिक वा असमापिका क्रियाको पनि चयन गर्नुपर्छ, र विशेषण, नाम र क्रियापदावलीको निर्माण गर्नुपर्छ। • आवश्यकताअनुसार उपसर्ग, प्रत्यय, समास विग्रह र नयाँ शब्दको पनि प्रयोग गर्नुपर्छ। ३. 'त्यो दिन .... थियो' अनुच्छेदबाट चार सरल वाक्यको संश्लेषण: मूल वाक्यहरू — 'त्यो दिन मेरो जीवनको सबैभन्दा भयानक दिन थियो। त्यो आँधिबेहरी र हुरी जस्तो समय। अचानक कताबाट चल्यो। मेरो सुन्दर संसार तहसनहस पार्‍यो।' संश्लेषित वाक्य: 'त्यो दिन मेरो जीवनको सबैभन्दा भयानक दिन थियो, जुन आँधिबेहरी र हुरीजस्तो समय अचानक कताबाट आई मेरो सुन्दर संसार तहसनहस पारेको थियो।' ४. कथांश 'म अहिल्यै बुढी भइसकें .... गरेकी हुँ।' मा प्रयुक्त लेख्य चिह्न: प्रश्नवाचक चिह्न (?) — प्रश्न सोध्दा प्रयोग; पूर्णविराम चिह्न (।) — वाक्य टुङ्ग्याउँदा प्रयोग। छलफलमा यी दुई चिह्नको भूमिका फरक-फरक हो भन्ने कुरामा जोड दिनुपर्छ — प्रश्नवाचकले जिज्ञासा वा शंका जनाउँछ भने पूर्णविरामले भनाइको पूर्णता जनाउँछ। ५. 'महिला सहभागिता' विषयमा अनुच्छेद (पाँच लेख्य चिह्न प्रयोग गरी — पूर्णविराम, अल्पविराम, प्रश्नवाचक, उद्गार, कोष्ठक) : आजभोलि महिलाहरूको सहभागिता शिक्षा, राजनीति, प्रविधि र व्यवसाय (साना उद्योगदेखि ठूला कम्पनीसम्म) जस्ता विभिन्न क्षेत्रमा बढ्दै गएको छ। के यो परिवर्तन पर्याप्त हो त? अझै धेरै ठाउँमा महिलालाई समान अवसरबाट वञ्चित गरिन्छ। तर खुसीको कुरा, स्थानीय तहदेखि राष्ट्रिय तहसम्म महिला नेतृत्वमा देखिने क्रम बढ्दै गएको छ! यसैले समाजका सबै तप्काले महिला सहभागितालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। ६. 'दुर्गा, सूर्य .... दिउँसोको दुई बजेको थियो।' अनुच्छेदमा 'र' का विविध रूप: (i) रेफ रूप (र् माथि जोडिने) — दुर्गा, धर्म, पूर्ण, कर्ण जस्ता शब्दमा; (ii) पदेन/सहायक रूप (्र तल जोडिने) — ट्रक, ट्रेन, ड्रम, प्रगतिचोक, श्रद्धाञ्जलि जस्ता शब्दमा; (iii) पूर्ण स्वरूपमा संयुक्त — सूर्य (र्+य संयोजन) जस्ता शब्दमा। यसरी 'र' ले शब्दको बनावटअनुसार फरक-फरक रूप लिने हुँदा वर्णविन्यासमा सावधानी अपनाउनुपर्छ भन्ने देखिन्छ। ७. पाठबाट 'र' का फरक रूप भएका पाँच शब्द र वाक्य प्रयोग: • कार्यालय — याङ्जी एउटा घरेलु कामदार व्यवस्थापनको कार्यालयमा काम गर्थिन्। • प्रेम — याङ्जी र सुरजबिच बिस्तारै प्रेम विकसित भयो। • सुरज — सुरज कुमार कार्यालयका प्रमुख व्यवस्थापक थिए। • पारिश्रमिक — कामदारलाई राम्रो पारिश्रमिक दिनुपर्छ। • वर्ष — शन्तमाया २३ वर्षकी हुँदा उनको श्रीमान् बितेका थिए।

प्रश्नहरू • तपाईंलाई मन परेको शीर्षकमा एउटा कथा लेख्नुहोस्। • पुस्तकालयबाट कुनै एउटा कथा खोजेर ल्याउनुहोस् र कक्षामा सुनाउनुहोस्।

१. यो स्वतन्त्र सिर्जनात्मक लेखन कार्य हो। विद्यार्थीले आफूलाई मन परेको कुनै विषय (जस्तै मित्रता, इमानदारी, संघर्ष, पारिवारिक माया) मा आधारित छोटो कथा आफ्नै शब्दमा लेख्नुपर्छ। कथामा स्पष्ट सुरुवात, विकास र समापन (सन्देशसहित) हुनु राम्रो हुन्छ। २. यो पुस्तकालय-आधारित परियोजना कार्य हो — विद्यार्थीले आफैं कुनै कथा छानी पढी त्यसको सार आफ्नै शब्दमा तयार पारी कक्षामा मौखिक रूपमा सुनाउनुपर्छ। यसको निश्चित लिखित उत्तर हुँदैन, यो प्रस्तुतिमा आधारित मूल्याङ्कन हो।

पाठ्यपुस्तकको 'सुनाइ र बोलाइ' खण्डमा रहेको श्रव्य सामग्री (शैलीसम्बन्धी सत्य/असत्य कथन र प्रश्नहरू) यस स्रोतमा समेटिएका छैनन्, किनभने ती प्रश्नहरू कक्षामा सुनाइने अडियो पाठसँग सम्बन्धित छन् र तिनको आधारभूत श्रव्य सामग्री यहाँ उपलब्ध छैन। यी प्रश्न शिक्षकको मार्गदर्शनमा सुनाइ कक्षामा नै अभ्यास गर्नु उपयुक्त हुन्छ।