व्यावसायिक चिठी

पाठमा दिइएको संवादात्मक अनुच्छेदले नेपाली भाषाका शब्दलाई स्रोतका आधारमा वर्गीकरण गर्छ। संस्कृतबाट ज्यूँदै आएका शब्दलाई तत्सम (जस्तै: अश्रु, आश्चर्य, निद्रा, पक्षी) भनिन्छ। तिनै तत्सम शब्द फेरबदल भई बनेका शब्दलाई तद्भव (जस्तै: आँसु, अचम्म, निद, पन्छी) भनिन्छ। तत्सम र तद्भव दुवैलाई नेपालीका मौलिक शब्द मानिन्छ, किनभने यी परम्परागत रूपमा नेपाली भाषाकै आफ्नै भएका छन्। यसका विपरीत, अन्य भाषा (नेपालभित्रकै अन्य भाषा वा विदेशी भाषा) बाट भित्रिएका शब्दलाई आगन्तुक शब्द भनिन्छ, जस्तै: रोदी, पसल, डम्फु, पटुका (नेपालभित्रका अन्य भाषाबाट), र स्कुल, कलेज, डाक्टर, इन्जिनियर, गरिब, किताब, चाउमिन, कानुन (विदेशी भाषाबाट)।

(क) 'भगडाको राम्रो फैसला गर्न सक्ने कृष्ण राय...' अनुच्छेद (तद्भव र आगन्तुक) (ख) 'सवारी दुर्घटना किन र कसरी हुन्छ...' अनुच्छेद (तत्सम र आगन्तुक) (ग) 'नेपालमा परम्परागत सिँचाइका कुलो, इनार...' अनुच्छेद (तत्सम र तद्भव) (घ) 'वायुमण्डल विभिन्न ग्याँसले बनेको छ...' अनुच्छेद (तत्सम र आगन्तुक)

शब्दहरू: सम्बोधन, विषय, निवेदक, अभिवादन, प्रेषक, प्राप्तक, भवदीय • सम्बोधन — औपचारिक पत्रमा 'महोदय' भन्ने सम्बोधन प्रयोग गरिन्छ। • विषय — पत्रको सुरुमै विषय स्पष्ट लेख्नुपर्छ। • निवेदक — निवेदक स्वयं कार्यालयमा उपस्थित भई निवेदन बुझाए। • अभिवादन — विद्यार्थीहरूले शिक्षकलाई अदबका साथ अभिवादन गरे। • प्रेषक — पत्रमा प्रेषकको ठेगाना स्पष्ट खुलाउनुपर्छ। • प्राप्तक — प्राप्तकको नाम र ठेगाना सही हुनुपर्छ। • भवदीय — पत्रको अन्त्यमा 'भवदीय' लेखेर हस्ताक्षर गरिन्छ।

यो मौखिक उच्चारण-अभ्यास हो। शब्दहरू: उपर्युक्त, शीतोष्ण, ट्रान्सपोर्ट, टिस्तुङ, विगत, सामग्री, स्थानीय, पुनश्चः।

यो कक्षामा शिक्षकको निर्देशनमा गरिने मौखिक वाचन-अभ्यास हो।

प्रश्नहरू • चिठी कुन विषयवस्तुमा लेखिएको छ? • चिठीमा सम्बोधनपछि कुन कुरा उल्लेख गरिएको छ? • चिठी कसले कसलाई लेखेको हो? • चिठीको अन्त्य कसरी भएको छ? उत्तरहरू • चिठी 'बिउबिजन उपलब्ध गराइदिने सम्बन्धमा' भन्ने विषयवस्तुमा लेखिएको छ। • सम्बोधन ('महोदय,') पछि पत्रको मुख्य विषयवस्तु अर्थात् शीतोष्ण बागवानी केन्द्रबाट उपलब्ध हुने बिउबिजनसम्बन्धी जानकारी र बिउबिजन उपलब्ध गराइदिन अनुरोध गर्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ। • चिठी थाहा नगरपालिका, मकवानपुरको शीतोष्ण बागवानी केन्द्र (निर्देशक उमाकान्त ठाकुर) ले मुस्ताङको घरपझोंग गाउँपालिकास्थित शीतोष्ण बागवानी केन्द्रलाई लेखेको हो। • चिठीको अन्त्य 'भवदीय' पछि प्रेषकको पद (निर्देशक) र नाम (उमाकान्त ठाकुर) लेखेर भएको छ।

नमुना प्रत्युत्तर पत्र: शीतोष्ण बागवानी केन्द्र घरपझोंग गाउँपालिका २ मुस्ताङ, गण्डकी प्रदेश मिति: २०८०।०५।२८ प.सं. .......... च.न. .......... श्री शीतोष्ण बागवानी केन्द्र, थाहा नगरपालिका ४, मकवानपुर, बागमती प्रदेश। विषय: बिउबिजन उपलब्ध गराइएको सम्बन्धमा। महोदय, मिति २०८०।०५।२० मा तपसिलसहित पठाइएको पत्रबमोजिम बिउबिजन उपलब्ध गराइदिन हुन अनुरोध गरिएकोमा, माग गरिएका सबै बिउबिजन तयार पारी मुस्ताङ ट्रान्सपोर्टमार्फत पठाइसकिएको जानकारी गराउँदछौं। सोको बिल यसै पत्रसाथ संलग्न गरिएको छ। भुक्तानी हाम्रो केन्द्रको नाममा रहेको बैंक खातामा जम्मा गरिदिनुहुन अनुरोध छ। भविष्यमा पनि यस्तै सहकार्य कायम रहने विश्वास लिएका छौं। भवदीय निर्देशक (हस्ताक्षर)

नमुना पत्र: सरस्वती पुस्तक पसल दमक नगरपालिका ५ झापा, कोशी प्रदेश मिति: २०८०।०६।०१ श्री जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र लिमिटेड, सानोठिमी, भक्तपुर। विषय: पाठ्यपुस्तक उपलब्ध गराइदिने सम्बन्धमा। महोदय, उपर्युक्त सम्बन्धमा हाम्रो पसलमा विद्यालय तहका अनिवार्य विषयका पाठ्यपुस्तकको माग बढ्दो क्रममा रहेकाले, तपसिलमा उल्लिखित पाठ्यपुस्तक चाँडोभन्दा चाँडो उपलब्ध गराइदिनुहुन विनम्र अनुरोध गर्दछौं। पुस्तकको मूल्यसूची र ढुवानी खर्चसमेत यसै पत्रसाथ पठाइदिनुहुन अनुरोध छ। भवदीय सञ्चालक सरस्वती पुस्तक पसल

नमुना निवेदन: श्री प्रधानाध्यापकज्यू, जनकल्याण माध्यमिक विद्यालय, काठमाडौं। विषय: शैक्षिक भ्रमणको प्रबन्ध मिलाइदिने सम्बन्धमा। महोदय, हामी कक्षा १० का विद्यार्थीहरू यस वर्ष पाठ्यक्रमसँग सम्बन्धित ऐतिहासिक तथा साँस्कृतिक स्थलको शैक्षिक भ्रमणमा जान चाहन्छौं। यसले हाम्रो व्यावहारिक ज्ञानमा वृद्धि गर्ने विश्वास लिएका छौं। तसर्थ, उपयुक्त स्थान छनोट गरी शैक्षिक भ्रमणको प्रबन्ध मिलाइदिनुहुन हामी सम्पूर्ण विद्यार्थी हार्दिक अनुरोध गर्दछौं। निवेदक कक्षा १० का विद्यार्थीहरूको तर्फबाट (हस्ताक्षर)

इमेल इन्टरनेटमार्फत कम्प्युटर वा अन्य उपकरणबाट पत्र पठाउने विधि हो। इमेलका दुई मुख्य भाग हुन्छन् — हेडर (शीर्ष) र बडी (मुख्य भाग)। हेडरमा फ्रम (पठाउनेको ठेगाना), टु (पाउनेको ठेगाना), सीसी (कार्बन कपी — ऐच्छिक, सबैले हेर्न सक्ने थप प्राप्तकर्ता), बिसीसी (ब्लाइन्ड कार्बन कपी — ऐच्छिक, प्राप्तकर्ताहरूले एकअर्कालाई नदेख्ने गरी थपिने) र सब्जेक्ट (विषय) समावेश हुन्छन्। बडी भागमा वास्तविक सन्देश लेखिन्छ, र आवश्यक परे फाइल, फोटो, अडियो, भिडियो पठाउन अट्याच्मेन्ट (संलग्न) को विकल्प प्रयोग गरिन्छ।

नमुना इमेल: From: student.class10@example.com To: principal@janakalyanschool.edu.np Subject: शैक्षिक भ्रमणमा सहभागिताको अनुरोध आदरणीय प्रधानाध्यापकज्यू, नमस्कार। म कक्षा १० को विद्यार्थी हुँ। हामीले चाँडै आयोजना हुने शैक्षिक भ्रमणमा सहभागी हुन चाहन्छौं। कृपया भ्रमणसम्बन्धी विस्तृत कार्यक्रम, मिति र आवश्यक शुल्कबारे जानकारी गराइदिनुहुन अनुरोध छ। धन्यवाद। भवदीय, (नाम) कक्षा १०

(क) समाचार लेखन: छापा र विद्युतीय माध्यममा समाचार लेख्दा उल्टो पिरामिड शैलीको प्रयोग गरिन्छ, अर्थात् महत्त्वपूर्ण कुरा (आमुख) सुरुमा लेखी क्रमशः त्यसलाई पुष्टि गर्ने विवरण पछि लेखिन्छ। (ख) समाचार लेखनको नमुना: दिइएको नमुना समाचार हुम्लाको सदरमुकाम सिमीकोटका किसान परम्परागत बाली छोडेर आलुखेतीतर्फ आकर्षित भएको विषयमा आधारित छ (स्रोत: गोरखापत्र, २०७८ चैत ३०)। यसमा आमुखमा नै मुख्य समाचार (किसान आलुखेतीतर्फ आकर्षित हुनु) राखी, त्यसपछि कारण (उच्च वातावरणमा उब्जेको आलु स्वादिलो र छिटो पाक्ने हुनु, राम्रो बजार भाउ पाइनु) र थप विवरण (मूल्य, भण्डारण र प्रविधि विस्तारमा सहयोगको खाँचो) क्रमशः थपिएको देखिन्छ, जुन उल्टो पिरामिड शैलीको उदाहरण हो।

नमुना समाचार: जनकल्याण माध्यमिक विद्यालयबाट समाजसेवीलाई सम्मान काठमाडौं। जनकल्याण माध्यमिक विद्यालयले आफ्नो वार्षिकोत्सवका अवसरमा स्थानीय समाजसेवी श्री हरिप्रसाद शर्मालाई सम्मान गरेको छ। विद्यालय परिसरमा आयोजित समारोहमा प्रधानाध्यापकले उनको दशकौंदेखिको समाजसेवामा योगदानको प्रशंसा गर्दै सम्मानपत्र र माला प्रदान गरे। यस अवसरमा शर्माले विद्यार्थीहरूलाई समाजसेवाप्रति प्रेरित हुन आग्रह गरे। कार्यक्रममा शिक्षक, अभिभावक र विद्यार्थीहरूको ठुलो सहभागिता रहेको थियो।

(क) सन्दर्भ: सम्पादकलाई पत्र भनेको पत्रपत्रिकाका सम्पादकलाई विभिन्न समसामयिक समस्या वा विषयमा केन्द्रित भई लेखिने पत्र हो। (ख) नमुना पत्र: श्री सम्पादकज्यू, गोरखापत्र राष्ट्रिय दैनिक धर्मपथ, काठमाडौं। विषय: कविता प्रकाशनका लागि अनुरोध। महोदय, म जनकल्याण माध्यमिक विद्यालय, धनकुटाको कक्षा १० को विद्यार्थी हुँ। मैले नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्य र युवा पुस्ताको जिम्मेवारीबारे 'हाम्रो जिम्मेवारी' शीर्षकको एउटा कविता लेखेको छु। उक्त कविता तपाईंको पत्रिकाको साहित्य स्तम्भमा प्रकाशित गरिदिनुहुन हार्दिक अनुरोध गर्दछु। कविता यसै पत्रसाथ संलग्न गरेको छु। भवदीय (नाम) धनकुटा

(क) घटना टिपोट र रिपोर्टिङ भनेको घटनास्थलको यथार्थ विवरण टिपोट गरी त्यसको प्रत्यक्ष रिपोर्टिङ सञ्चार माध्यमबाट गर्ने कार्य हो। (ख) दिइएका बुँदाका आधारमा तयार पारिएको समाचार रिपोर्ट: राजविराज चोकमा मोटरसाइकल-कार ठक्कर, एक घाइते राजविराज। राजविराज चोकमा आज दिउँसो २ बजे मोटरसाइकल र कारबिच ठक्कर हुँदा मोटरसाइकल चालक घाइते भएका छन्। प्रत्यक्षदर्शीका अनुसार कार आफ्नै सामान्य गतिमा गुड्दै गरेको बेला, अगाडि रहेका पैदलयात्रीलाई जोगाउन खोज्दा मोटरसाइकल कारमा ठोक्किई सडकमा लडेको थियो। मोटरसाइकल चालकले हेल्मेट नलगाएका कारण पल्टँदा उनको टाउकामा गम्भीर चोट लागेको छ। घटनापछि प्रहरीले तत्काल उद्धार गरी घाइतेलाई नजिकैको अस्पताल पुऱ्याएको थियो। अस्पताल स्रोतका अनुसार घाइतेको अवस्था हाल खतरामुक्त रहेको छ। प्रहरीले थप अनुसन्धान अगाडि बढाएको छ।

(क) प्रश्नहरू • ट्याप गीतमा कस्तो भाव पाइन्छ? • ट्याप गीतको सुरुआत कसरी भएको थियो? • अहिलेका ट्याप गीतमा कस्ता विषयवस्तु पाइन्छन्? • ट्याप गीतबाट युवालाई के कुरामा उत्प्रेरित गर्न सकिन्छ? उत्तरहरू • ट्याप गीतमा आक्रोश, चेतना र विद्रोहको भाव पाइन्छ। • श्वेतहरूले गरेको दमन र शोषणको विरोध गर्न अश्वेतहरूले सडक र गल्लीबाट ट्याप गायनको आरम्भ गरेका थिए; यसको थालनी सन् १९७० को दशकमा 'स्ट्रिट' कविताबाट भएको मानिन्छ। • अहिलेका ट्याप गीतमा सामाजिक, राजनीतिक व्यवस्था, समसामयिक विकृति, प्रेम जस्ता विषयवस्तु पाइन्छन्। • ट्याप गीतबाट युवा पुस्तालाई रूपान्तरण र परिवर्तनका गीत गाउन उत्प्रेरित गर्न सकिन्छ। (ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान (अ) अनुच्छेदबाट चारओटा करण क्रियापद र तिनको अकरण रूप: (आ) अनुच्छेदको अन्तिम वाक्य 'यो नै ट्याप गीतको अहिलेको मुख्य स्वर हो।' लाई अकरणमा: 'यो ट्याप गीतको अहिलेको मुख्य स्वर होइन।' (इ) 'व' लेखेर 'ब' उच्चारण हुने चारओटा शब्द: विश्वव्यापी, विद्रोह, विरुद्ध, व्यवस्था

सन्दर्भ: विद्यालयमा आफ्ना छोराछोरी पठाउँदैमा आफ्नो सम्पूर्ण दायित्व पूरा हुन्छ भन्ने अभिभावकको विचार हुन सक्छ। तर छोराछोरी विद्यालय कसरी जान्छन्, नियमित छन् वा छैनन्, घरमा मिहिनेत गर्छन् वा गर्दैनन् भन्ने कुराको समेत ख्याल अभिभावकले गर्नुपर्छ। कार्य: मानौं तपाईं एक शिक्षाविद् हुनुहुन्छ। विद्यालयले अभिभावकको भेला गरेको छ। त्यस भेलामा आफ्ना बालबालिकाको पढाइबारे बुझ्न अभिभावकलाई आह्वान गर्दै दिनुपर्ने भाषणको मौखिक प्रस्तुति। नमुना भाषण: आदरणीय अभिभावकज्यूहरू, नमस्कार। तपाईंहरूले आफ्ना छोराछोरीलाई विद्यालय पठाएर ठुलो जिम्मेवारी पूरा गर्नुभएको छ, तर यो मात्र पर्याप्त होइन। तपाईंहरूले घरमा पनि आफ्ना बालबालिकाले पढाइमा कति समय दिन्छन्, गृहकार्य गर्छन् कि गर्दैनन्, विद्यालयमा नियमित छन् कि छैनन् भन्नेतर्फ ध्यान दिनु अत्यन्त आवश्यक छ। कृपया समय-समयमा शिक्षकसँग सम्पर्कमा रही आफ्ना बालबालिकाको प्रगतिबारे जानकारी लिनुहोस्। तपाईंहरूको यो सहकार्यले नै हाम्रा विद्यार्थीको उज्ज्वल भविष्य निर्माण गर्नेछ। धन्यवाद।

यस खण्डका प्रश्नहरू ('सुनाइ पाठ १०' — आचार्य चाणक्यको नीतिसम्बन्धी सामग्री सुनेर उत्तर दिने) श्रव्य सामग्रीमा आधारित रहेकाले र सो श्रव्य सामग्री यहाँ उपलब्ध नभएकाले यी प्रश्नहरू यस स्रोत सामग्रीबाट समाधान गरिएका छैनन्। कक्षामा वास्तविक श्रव्य सामग्री सुनेर मात्र यी प्रश्नको सही उत्तर दिन सकिन्छ। प्रश्नहरू (सन्दर्भका लागि मात्र) • आचार्य चाणक्यको नीतिलाई विदुर नीति भनिन्छ। (ठिक/बेठिक जाँच्नुहोस्) • शत्रुसँग राम्रो व्यवहार गर्नुहुँदैन। (ठिक/बेठिक जाँच्नुहोस्) • जीवनमा सफल हुन शत्रु हुन जरुरी छ। (ठिक/बेठिक जाँच्नुहोस्) • हामीले सच्चा र असल मित्र बनाउनुपर्छ। (ठिक/बेठिक जाँच्नुहोस्) • आचार्य चाणक्य कसका गुरु थिए? • शत्रुलाई पराजित गर्न के गर्नुपर्छ? • मानिसलाई शत्रुबाट कस्तो सहयोग पुग्छ? • चाणक्य नीतिका कुनै दुई विशेषता भन्नुहोस्।

अनुच्छेद: 'गौरवले गहुँको रोटी खान्छन् भने मैदाको रोटी खाँदैनन्...उहाँ फापरको साग खासै मिठो मान्नुहुन्न।'

नमुना अनुच्छेद: मलाई फुटबल खेल्न मनपर्छ। म साथीहरूसँग हरेक साँझ फुटबल खेल्छु। म यो खेललाई धेरै रुचाउँछु। खेल्दा म मैदानमा रमाउँछु। कहिलेकाहीं हामी खेलमा जित्छौं, जसले मलाई थप आनन्द दिन्छ। खेलेर मैले सधैं खुसी पाउँछु।

अनुच्छेद: 'वडा अध्यक्ष विजय वर्मा बरबोट गाउँका वडो विचित्रका व्यक्ति हुन्। वडाका बिरामी, बुढाबुढीलाई प्रत्येक महिना उनी अनिवार्य भेटेर मात्र वडा अध्यक्षको कार्यालयमा हाजिर हुन्छन्।'

मूल अशुद्ध अनुच्छेद: 'वालक बेद पढ्न वेदविद्याश्रम वनकालीमा भर्ना भएछन्। उनी २० बर्षको उमेरमा बिए बा सोसरहको शास्त्री पढेपछि बेदाचार्य गर्न बाल्मीकि विद्यापीठमा भर्ना भएछन्। त्यसयपछि वनारस हिन्दु बिस्वबिद्यालयमा बिद्याबारिधि पढ्न बनारसतिर गएछन्।' सुधारिएको अनुच्छेद: 'बालक वेद पढ्न वेदविद्याश्रममा बालककालमै भर्ना भएछन्। उनी २० वर्षको उमेरमा बीए वा सोसरहको शास्त्री पढेपछि वेदाचार्य गर्न वाल्मीकि विद्यापीठमा भर्ना भएछन्। त्यसयपछि बनारस हिन्दु विश्वविद्यालयमा विद्यावारिधि पढ्न बनारसतिर गएछन्।'

नमुना पत्र: प्रिय भाइ, स्नेह। म र घरका सबै सकुशल छौं, तिमी पनि त्यहाँ सकुशल र मिहिनेतसाथ पढ्दै होला भन्ने आशा राख्दछु। गाउँघरमा यसपालि मनसुन राम्रो भएकाले धानबाली उत्कृष्ट भएको छ। बुबाले यसपालि तरकारी खेतीमा पनि राम्रो नाफा कमाउनुभएको छ। हिजोआज गाउँमा सडक स्तरोन्नति भइरहेको छ, जसले गर्दा आवतजावत सहज भएको छ। तिमी पनि पढाइमा ध्यान देऊ र स्वास्थ्यको ख्याल राख। समय पाएमा चाँडै घर आउनू। तिम्रो (नाम)

नमुना प्रस्तुति: गत शुक्रबार हाम्रो विद्यालयमा वार्षिक सांस्कृतिक कार्यक्रम सम्पन्न भयो। कार्यक्रममा विभिन्न जातजातिका परम्परागत नृत्य, गीत र वेशभूषा प्रदर्शन गरियो। विद्यार्थीहरूले नेवारी, गुरुङ, तामाङ र थारू संस्कृतिका नृत्य प्रस्तुत गरे, जसले दर्शकको मन जिते। कार्यक्रमको अन्त्यमा उत्कृष्ट प्रस्तुतिका लागि पुरस्कार वितरण गरियो। यस कार्यक्रमले विद्यार्थीहरूमा आफ्नो संस्कृतिप्रति गर्व र सद्भाव बढाउन मद्दत गऱ्यो।