गाउँमाथि एउटा कविता

प्रस्तुत कविता 'गाउँमाथि एउटा कविता' दिनेश अधिकारीद्वारा रचित हो। पाठ्यपुस्तकमा कविको जीवनी वा साहित्यिक योगदानसम्बन्धी थप विवरण उपलब्ध नभएकाले यहाँ नाम बाहेक अन्य जीवनीगत तथ्य नदिइएको हो। परीक्षामा कवि परिचय सोधिएमा नाम र यो कविता उनकै रचना हो भन्ने कुरा उल्लेख गर्न सकिन्छ।

यो एउटा आधुनिक, यथार्थवादी शैलीमा लेखिएको कविता हो। यसमा गद्यात्मक लय (मुक्त छन्द) प्रयोग गरिएको छ र नेपालको दुर्गम गाउँको दैनिक जनजीवन, परम्परा, विश्वास, पेसा-व्यवसाय र विकासबाट पछि परेको यथार्थलाई चित्रण गरिएको छ।

कविले नेपालको एउटा सामान्य गाउँको चित्र कोरेका छन् — जहाँ मानिसहरू परम्परागत विश्वास र रीतिथितिमा बाँचिरहेका छन्, प्रकृति र आफ्नै अनुभवका आधारमा समय, मौसम र खेतीको हिसाब गर्छन्, र आपसी सहयोग तथा मेलमिलापका भरमा जीवन चलाउँछन्। यस्तो गाउँ नै देशको वास्तविक चिनारी (सगरमाथा र नागरिकताको आधार) भए पनि यो विकास, चुनाव र आधुनिक सूचना-प्रविधिको पहुँचबाट धेरै टाढा रहेको छ। कविले पत्रपत्रिकाका सम्पादकलाई सम्बोधन गर्दै टाढाका विषय (बम, अन्तरिक्ष यान आदि) भन्दा यस्तो गाउँको यथार्थतर्फ ध्यान दिन आग्रह गरेका छन्।

कविताको सुरुमा गाउँका घरहरूलाई बुढीको फुलेको कपाल र टुटेफुटेका दाँतसँग तुलना गरिएको छ — छरिएर बसेका, पराल वा टिनका छाना भएका घरहरू। घरभित्र मानिसहरू अन्धविश्वासलाई विश्वास मानेर बाँचिरहेका छन्। यहाँ घडीले होइन, भाले कराएर समय बताउँछ; नुन पड्किएर परदेशीको खबर अनुमान गरिन्छ; घामको बानीबाट खेतीको अन्दाज लगाइन्छ — यही यहाँको 'विज्ञान' हो। गाउँको दिनचर्या छिमेकीबाट आगो सापटी लिएर सुरु हुन्छ, केटाकेटीले गोठमा घाँसपात हाल्छन्, तन्नेरीले खेतमा गोरु जोत्छन्। दिनभरि विवाह, पर्व, धामी बसाल्ने, नाच्ने जस्ता सामाजिक-सांस्कृतिक क्रियाकलाप चलिरहन्छन्; कहिलेकाहीं गाउँको जिम्दार बुढाको मृत्यु पनि हुन्छ। गाउँमा एउटै इनार भए पनि पानीका लागि कसैले गुनासो गर्दैन — किनभने यहाँ मेलमिलाप र आपसी साझेदारी छ; जुनसुकै आमा अरूको बच्चा पाल्न पनि तयार हुन्छिन्। यहाँका मानिसलाई खेती, भाकल, कुलोपानीको पालो जस्ता कुरा राम्ररी थाहा छ — जुन चुनावले पनि रोक्न सक्दैन, तर विकास भने लङ्गडो गतिमा मात्र अघि बढेको छ। अन्त्यमा कविले सम्पादकलाई प्रश्न गर्छन् — बम विष्फोट, बालिग मताधिकार, अन्तरिक्ष यान जस्ता टाढाका विषयमा व्यस्त हुनुभन्दा, सगरमाथालाई काँधमा बोकेको र देशलाई नागरिकता दिने यही गाउँको यथार्थ बुझ्नु जरुरी छ। तर विडम्बना, विकास र सूचनाका दृष्टिले गाउँ अझै लङ्गडिँदै, निदाइरहेकै र चुनावी घोषणापत्रलाई निरर्थक ठान्दै अन्तरिक्षका खबरलाई दन्त्यकथासरह लिइरहेको छ।

गाउँ नै देशको वास्तविक जग र चिनारी हो, तर विकास, सूचना-प्रविधि र नीति निर्माणको ध्यान अझै त्यहाँसम्म पुगेको छैन। यस कविताले नीति निर्माता, सञ्चारमाध्यम र समग्र समाजलाई गाउँको यथार्थ अवस्था बुझी त्यहाँसम्म विकास पुर्‍याउनुपर्ने र गाउँको सामाजिक सद्भाव तथा परम्परागत ज्ञानलाई पनि सम्मान गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ।

कविले गाउँप्रति गर्व र संवेदनशीलता देखाएका छन् — गाउँलाई देशको गौरव (सगरमाथा, नागरिकताको जन्मदाता) का रूपमा उभ्याएका छन्; तर साथसाथै विकासबाट पछि परेको र उपेक्षामा परेको अवस्थाप्रति व्यङ्ग्य र चिन्ता पनि व्यक्त गरेका छन्, विशेषतः सम्पादकलाई सम्बोधन गर्ने अंशमा।

कविता मुक्त छन्दमा लेखिएको छ — यसमा निश्चित मात्रा वा तुकको बन्धन छैन, तर आवृत्ति र अन्त्यानुप्रासले लयात्मकता ल्याएको छ। शब्द तथा वाक्यरचनामा प्रायः आलङ्कारिक (उल्टो) पदक्रम प्रयोग भएको पाइन्छ, जसले कवितालाई गद्यभन्दा फरक स्वाद दिन्छ।