नेपाली हाम्रो श्रम र सिप

'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताका कवि मुकुन्दशरण उपाध्याय हुन्। यस कवितामा उनले नेपाल र नेपालीको गौरव, भाषा-संस्कृति, तथा राष्ट्रिय श्रम र सिपको महत्त्वलाई देशभक्तिपूर्ण ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्। (पाठ्यपुस्तकमा कविको विस्तृत जीवन-परिचय उपलब्ध नभएकाले यहाँ थप जीवनी विवरण दिइएको छैन।)

'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' एउटा देशभक्तिपूर्ण र प्रेरणादायी कविता हो। यसमा कविले नेपालको प्राकृतिक, सांस्कृतिक र धार्मिक सम्पदाको महिमा गाउँदै, नेपालीहरूले आफ्नो श्रम र सिप विदेशमा नलगाई स्वदेशमै लगाउनुपर्ने आह्वान गरेका छन्। कविता आह्वानात्मक (call to action) शैलीमा लेखिएको छ र यसमा 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ' भन्ने पङ्क्ति बारम्बार दोहोरिन्छ, जसले कविताको मूल आग्रहलाई बलियो बनाउँछ।

यस कविताको मुख्य भाव हो — नेपालको अस्तित्व र गौरव जोगाउन नेपालीहरूले आफ्नो श्रम, सिप र क्षमता विदेशमा नलगाई स्वदेशमै लगाउनुपर्छ। स्वदेशमै मिहिनेत गरे भने पहाड र तराई दुवैमा समृद्धि ल्याउन सकिन्छ, र यसै गरी नेपालको प्राचीन गौरव, भाषा-संस्कृति र सम्पदा पनि सुरक्षित रहन्छन्।

कविले यस कवितामा नेपालको अस्तित्व र गौरवलाई नेपालीको पहिचानसँग जोडेका छन् — नेपाल बाँचे मात्र नेपाली भाषा, संस्कृति, कला र साहित्य बाँच्छन्। पहाडमा परिश्रम र तराईमा सिँचाइ पाए देशमा प्रशस्त उत्पादन हुन सक्छ भन्दै, कविले नेपालको प्राचीन गौरव — सृष्टिकालदेखिकै विज्ञान, वेदान्त, मुन्धुम, धम्मपद जस्ता सम्पदा र सर्वोच्च हिमाल — लाई सम्झाएका छन्। अन्त्यमा नेपाल आमाको गौरव पुनः जगाउन र आलस्य त्यागी पसिना बगाई श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउने प्रतिज्ञासाथ कविता समापन हुन्छ।

यस कविताले सिकाउँछ — आफ्नो देशको गौरव र समृद्धि जोगाउन नेपालीहरूले आफ्नो सिप र परिश्रम विदेशमा नलगाई स्वदेशमै लगाउनुपर्छ। सबैले मिलेर इमानदार र निरन्तर मेहनत गरे मात्र देशले आत्मनिर्भरता र समृद्धि हासिल गर्न सक्छ।

कविले नेपाल र नेपालीप्रति गहिरो श्रद्धा र गर्वको भावना व्यक्त गरेका छन्। साथै उनी वर्तमान अवस्थाप्रति (विशेषतः विदेशमा श्रम पलायन हुने प्रवृत्तिप्रति) चिन्तित पनि देखिन्छन्, जसका कारण उनले बारम्बार 'श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ' भन्ने आह्वान दोहोऱ्याएका छन्।

पाठमा गजल विधाको परिचयसमेत समावेश गरिएको छ। गजलको शाब्दिक अर्थ 'नारीसँगको प्रेमपूर्ण बातचित' भन्ने हुन्छ, तर अहिले यसले व्यापक विषयवस्तुलाई पनि समेट्छ। गजलका प्रमुख अङ्गहरू निम्न छन्: