शत्रु

विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला (बि. पी. कोइराला) नेपाली राजनीति र साहित्य दुवैमा उल्लेखनीय व्यक्तित्व हुन्। उनी नेपालका पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री भएका राजनीतिज्ञ हुन् भने साहित्यमा पनि उत्तिकै चर्चित छन्। उनका कथाहरू मनोवैज्ञानिक यथार्थवादी शैलीका लागि परिचित छन्, जसमा पात्रको मनोदशा, आन्तरिक द्वन्द्व र मानवीय स्वभावलाई गहिरो गरी उजागर गरिन्छ। 'शत्रु' कथा पनि यसैको उदाहरण हो, जसमा उनले एक पात्रको मानसिक अन्तर्द्वन्द्वलाई सूक्ष्म ढङ्गले चित्रण गरेका छन्।

'शत्रु' एउटा मनोवैज्ञानिक यथार्थवादी कथा हो। यसमा कृष्ण राय नामक पात्रको मानसिक उथलपुथललाई केन्द्रमा राखी मानिसको जीवनमा शत्रुता कति अप्रत्यक्ष र अनदेखा रूपमा उपस्थित हुन्छ भन्ने कुरा देखाइएको छ। कथा भूतकालीन स्मरण (फ्ल्यासब्याक) र आत्मचिन्तनको प्रविधिमा अघि बढ्छ।

यस कथाको मुख्य विषय हो — मानवीय सम्बन्धमा लुकेको शत्रुता र आत्मसन्तुष्टिको भ्रम। कथाले देखाउँछ कि आफूलाई जति नै निर्दोष र शत्रुरहित ठाने पनि, समाजमा गरिने हरेक निर्णय, फैसला र व्यवहारले कतै न कतै असन्तुष्टि वा वैरभाव जन्माउन सक्छ।

गाउँका ४५ वर्षका कृष्ण राय भद्र, शान्त र सम्मानित व्यक्ति हुन्, जो लामो समयदेखि गाउँबाहिर गएका छैनन्। उनी कर्जा दिनुलाई आफ्नो सिद्धान्तविरुद्ध ठान्छन्, तर दुःखमा सबैलाई सघाउँछन् र गाउँका झगडामा मध्यस्थको भूमिका निभाउँछन्, जसका कारण गाउँमा उनको ठुलो सम्मान छ। सन्तान नभए पनि भतिजोलाई पालेका उनी धन, यश र सम्मानले सम्पन्न छन्। एक रात सुत्न लाग्दा उनी आफ्नो जीवनको सफलतामाथि विचार गर्छन् र सबभन्दा ठुलो सन्तोष यसमा पाउँछन् कि उनको कोही पनि शत्रु छैन। ठिक यसै बेला अँध्यारोमा कसैले उनीमाथि लट्ठीले प्रहार गर्छ र भाग्छ। झस्केर उठेका कृष्ण राय आक्रमणकारी को हुन सक्छ भनी सोच्दै जाँदा आफ्ना विगतका साना-साना घटना (नोकरलाई हप्काएको, हिसाबमा कसैलाई लज्जित पारेको, कसैलाई अप्रिय शब्द भनेको, मध्यस्थतामा दिएका फैसला) सम्झन्छन् र यी सबैले कुनै न कुनैलाई असन्तुष्ट बनाएको हुन सक्छ भन्ने महसुस गर्छन्। अन्ततः उनी निष्कर्षमा पुग्छन् — मध्यस्थले एउटा न एउटा पक्षको शत्रु हुनैपर्छ, र संसारमा पूर्ण रूपले शत्रुरहित कोही हुँदैन। भोलिपल्ट प्रहरी इन्स्पेक्टरले शङ्का सोध्दा, आफूलाई सदा शत्रुविहीन ठान्ने कृष्ण रायले गम्भीर भई धेरैजनाको नाम लिन्छन्, जसले कथाको व्यङ्ग्यात्मक अन्त्यलाई उजागर गर्छ।

कृष्ण राय कथाका केन्द्रीय पात्र हुन्, जसको चरित्रलाई निम्न विशेषताबाट बुझ्न सकिन्छ:

कथाको मुख्य भाव हो — मानिसले आफूलाई जति नै असल र शत्रुरहित ठाने पनि, समाजमा बाँच्दा गरिने हरेक निर्णय र व्यवहारले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कसैलाई न कसैलाई असन्तुष्ट बनाउन सक्छ। पूर्ण रूपमा शत्रुरहित जीवन एउटा भ्रम मात्र हो।

कथाले मानवीय सम्बन्ध, न्याय र निर्णयको जटिलता, आत्मसन्तुष्टिको सीमितता, र मानिसको मनोवैज्ञानिक अन्तर्द्वन्द्वलाई विषयवस्तुका रूपमा उठाएको छ। यसले देखाउँछ कि जीवनमा गरिने असल कार्यले पनि अनजानमा शत्रुता जन्माउन सक्छ।

यस कथाले सिकाउँछ — पूर्ण रूपमा शत्रुरहित हुनु असम्भवजस्तै हो; त्यसैले आत्मसन्तुष्टिमा रमाउनुभन्दा पहिले आफ्नो व्यवहार, निर्णय र वचनप्रति सधैं सचेत र संवेदनशील रहनुपर्छ। साथै, अरूलाई न्याय दिँदा वा सल्लाह दिँदा पनि विनम्रता र सहानुभूति अपनाउनुपर्छ भन्ने सन्देश यसले दिन्छ।

'शत्रु' शीर्षक सार्थक छ, किनभने सम्पूर्ण कथा कृष्ण रायको 'मेरो कोही शत्रु छैन' भन्ने विश्वासको वरिपरि घुमेको छ, र अन्त्यमा यही विश्वास भ्रम सावित हुन्छ। कथाले 'शत्रु' शब्दको प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष दुवै अर्थलाई केन्द्रमा राखेकाले शीर्षक कथाको मूल भावसँग पूर्णतः मेल खान्छ।