पाठ १: उज्यालो यात्रा
कवि परिचय
यस कविताका कवि रामप्रसाद ज्वाली हुन्। पाठ्यपुस्तकमा कविको जन्म, शिक्षा वा अन्य जीवनी-सम्बन्धी विस्तृत जानकारी दिइएको छैन। त्यसैले यहाँ पाठमा उपलब्ध जानकारीभन्दा बाहिरको जीवनी उल्लेख गरिएको छैन।
रचनाको परिचय
'उज्यालो यात्रा' एउटा प्रेरणादायी (उत्प्रेरक) कविता हो। यो कविता अनुष्टुप छन्दमा लेखिएको छ, जसमा प्रत्येक श्लोकका चार पाउ हुन्छन् र हरेक पाउमा आठ अक्षर हुन्छन्। कविले कर्म, सङ्कल्प, त्याग, न्याय र आदर्श जीवनयात्राको महत्त्व उजागर गर्दै मान्छेलाई असल र उदात्त कर्मतर्फ अग्रसर हुन प्रेरित गरेका छन्।
कविताको सारांश
कविका अनुसार कर्ममा शक्ति भएमा जङ्गल पनि स्वर्गसरह बन्न सक्छ र निरन्तर घोटिएर काठ पनि सुगन्धित चन्दन बन्छ। उच्च सङ्कल्प भएमा असम्भव भन्ने केही हुँदैन; संसारका महान् मानिसहरू सङ्कल्पकै बलमा महान् बनेका हुन्। जसले अरूबाट लिनुभन्दा दिनुमा खुसी मान्छन्, ईर्ष्या-द्वेष त्यागेर प्रेम बाँड्छन्, ज्ञान र कर्मले संसारलाई सुन्दर बनाउँछन्, न्यायका लागि समर्पित हुन्छन्, लोभलालचबाट टाढा रहेर त्यागका लागि तयार रहन्छन् — त्यस्ता मानिसहरू नै विश्वका लागि आदर्श र गौरवका पात्र बन्छन्। अन्त्यमा कवि आफैं पनि त्यस्तै उदात्त र आदर्श यात्रामा हिँड्ने चाहना व्यक्त गर्दै आफूलाई चन्द्रसूर्यजस्तो र सर्वोच्च कवितासरह बनाउने कामनासहित प्रश्न सोध्छन्।
श्लोकगत भावार्थ
- श्लोक १-२: कर्ममा शक्ति हुन्छ भने जङ्गल पनि स्वर्ग (नन्दन) बन्छ, र बारम्बार घोटिएको काठ चन्दन बन्छजस्तै मानिसले पनि निरन्तर मिहिनेतले उत्कृष्ट बन्न सक्छ। उच्च सङ्कल्प भएमा कुनै कुरा असम्भव हुँदैन; महान् मानिसहरू सङ्कल्पकै कारणले महान् बनेका हुन्।
- श्लोक ३-४: जसले आफ्नो कर्मले जिन्दगीलाई हाँसिलो र सुखी बनाउँछन्, अरूबाट लिनुभन्दा दिनुमा खुसी हुन्छन्, र ईर्ष्या-द्वेष त्यागेर प्रेम बाँड्छन्, तिनै मानिसहरू विश्वका लागि गौरवका पात्र बन्छन्।
- श्लोक ५-६: जसका भावना सधैं प्रफुल्लित रहन्छन् र जिन्दगी चाँदनीजस्तै उज्यालो हुन्छ, जसका कर्मले उच्च जीवन-मार्ग समात्छन्, अरू मानिसहरू पनि तिनैको मार्गमा गौरवका साथ हिँड्छन्।
- श्लोक ७-८: ज्ञान जुटाएर धर्तीलाई मनोहर बनाउने र कर्मले संसारलाई सुन्दर निर्माण गर्नेहरू, न्यायका लागि सदा समर्पित रहनेहरूको शिर संसारमा सधैं विजयी हुन्छ।
- श्लोक ९-१०: जसको मन-मस्तकमा लोभलालच हुँदैन र जो सधैं त्यागका लागि तयार रहन्छन्, जो सधैं उदात्त कर्मको यात्रामा लाग्छन्, तिनै मानिसहरू विश्वमा आदर्श नमुना बन्छन्।
- श्लोक ११-१२: अन्त्यमा कवि आफैंलाई प्रश्न सोध्छन् — यस्तो आदर्श यात्रामा म कहिले हिँड्नेछु? चन्द्रसूर्यजस्तै आफैं कहिले उज्यालो बन्नेछु? आफ्नै पौरखले आफ्नो बाटो कहिले खन्नेछु? आफैं सर्वोच्च कविता कहिले बन्नेछु? — यसरी कवि आफैंलाई पनि उदात्त कर्ममार्गमा हिँड्ने प्रेरणा दिन्छन्।
मुख्य भाव
कर्म, सङ्कल्प र त्यागकै बलमा मानिस महान् र आदर्श बन्न सक्छ भन्ने यस कविताको मुख्य भाव हो। निरन्तर परिश्रम, न्यायप्रतिको समर्पण, लोभलालचबाट टाढा रहनु र अरूलाई दिने भावना नै उज्यालो (आदर्श) जीवनयात्राका आधार हुन् भन्ने कविको मान्यता छ।
प्रमुख विषयवस्तु
- कर्म र मिहिनेतको महत्त्व
- दृढ सङ्कल्पको शक्ति
- त्याग र परोपकारको भावना
- न्यायप्रतिको समर्पण
- लोभलालचबाट मुक्त जीवन
- आदर्श तथा उदात्त जीवनयात्राको कल्पना
सन्देश
यस कविताले मानिसलाई निरन्तर मिहिनेत, दृढ सङ्कल्प, त्याग, न्याय र परोपकारको भावना अपनाई आफ्नो जीवनलाई उज्यालो र आदर्श बनाउनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। कर्मशील र लोभलालचरहित व्यक्ति नै संसारका लागि आदर्श नमुना बन्न सक्छ भन्ने कुरा कविताले प्रस्ट्याउँछ।
कविको दृष्टिकोण/भावना
कवि कर्मशील र सङ्कल्पी जीवनप्रति गहिरो आस्था राख्छन्। उनी आफैं पनि त्यस्तै आदर्श यात्रामा हिँड्न चाहन्छन् भन्ने भावना कविताको अन्तिम भागमा प्रस्ट देखिन्छ। यसरी कविले आफ्ना विचारलाई केवल उपदेशका रूपमा मात्र नराखी आफैंलाई पनि त्यही कसीमा जाँच्ने आत्मपरीक्षणको भावना व्यक्त गरेका छन्।
छन्द सम्बन्धी जानकारी — अनुष्टुप छन्द
- अनुष्टुप छन्दका चार पाउ हुन्छन्, प्रत्येक पाउमा आठ अक्षर हुन्छन्।
- प्रत्येक श्लोकको प्रत्येक पाउको पाँचौं अक्षर लघु (ह्रस्व) हुन्छ र छैटौं अक्षर गुरु (दीर्घ) हुन्छ।
- पहिलो र तेस्रो पाउको सातौं अक्षर गुरु हुन्छ भने दोस्रो र चौथो पाउको सातौं अक्षर लघु (ह्रस्व) हुन्छ।
- प्रत्येक आठौं वर्णपछि यति वा विश्राम हुन्छ।
साहित्यिक विशेषता
- अनुप्रास अलङ्कार: 'नन्दन-चन्दन', 'सुखी-खुसी', 'सौरभ-गौरव', 'भरी-छरी' जस्ता शब्दहरूमा समान ध्वनिको आवृत्ति भई अनुप्रासको सुन्दर प्रयोग भएको छ।
- प्रतीकात्मकता: 'चन्दन', 'चाँदनी', 'चन्द्रसूर्य' जस्ता शब्दहरू उज्यालोपन, शुद्धता र आदर्शका प्रतीकका रूपमा प्रयोग भएका छन्।
- सरल र प्रवाहमय भाषा शैली प्रयोग भई कविताले उपदेशात्मक भाव सहज रूपमा व्यक्त गरेको छ।
- प्रश्नात्मक शैली: अन्तिम श्लोकहरूमा आत्मालाई सोधिएका प्रश्नहरूले कविताको भावलाई अझ गहिरो र मार्मिक बनाएका छन्।
महत्वपूर्ण शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| नन्दन | स्वर्गको बगैंचा |
| सङ्कल्प | कुनै काम, इच्छा आदि पूरा गर्ने अठोट, दृढ निश्चय |
| द्वेष | डाह, शत्रुता |
| सौरभ | सुगन्ध, सुवास वा वास्ना |
| रागिनी | सङ्गीत शास्त्रअनुसार स्वर र गायन प्रक्रियाद्वारा सुन्दर र आकर्षक ध्वनिको विशेष संयोजन |
| मनोहर | मनलाई लोभ्याउने खालको, आकर्षक |
| मस्तक | टाउको, शिर |
| उद्यत | तयार भएको, तत्पर |
| उदात्त | महान्, उदार |
| पौरख | कमाइ, आर्जन |
महत्वपूर्ण बुँदा
- कर्ममा शक्ति भए जङ्गल पनि स्वर्ग बन्न सक्छ।
- उच्च सङ्कल्पले असम्भव कुरा पनि सम्भव बनाउँछ।
- अरूलाई दिनु नै साँचो खुसीको स्रोत हो।
- ईर्ष्या-द्वेषरहित प्रेमभाव नै विश्वगौरवको आधार हो।
- ज्ञान र कर्मले संसारलाई सुन्दर बनाउन सकिन्छ।
- न्यायप्रतिको समर्पण नै विजयको बाटो हो।
- लोभलालचबाट मुक्त र त्यागी मानिस नै आदर्श नमुना बन्छ।
- कविले आफैंलाई पनि यस्तै आदर्श यात्रामा हिँड्ने चाहना व्यक्त गरेका छन्।
परीक्षाका लागि छिटो पुनरावृत्ति
| बुँदा | विवरण |
|---|---|
| कवि | रामप्रसाद ज्वाली |
| रचनाको प्रकार | कविता (अनुष्टुप छन्दमा लेखिएको) |
| मुख्य भाव | कर्म, सङ्कल्प र त्यागले मानिसलाई महान् र आदर्श बनाउँछ |
| मुख्य विषय | कर्मशीलता, सङ्कल्प, त्याग, न्याय, आदर्श जीवनयात्रा |
| सन्देश | मिहिनेत, सङ्कल्प र त्यागका साथ आदर्श जीवनयात्रामा अघि बढ्नुपर्छ |
| महत्वपूर्ण शब्द | सङ्कल्प, द्वेष, सौरभ, उदात्त, पौरख आदि |
| महत्वपूर्ण साहित्यिक पक्ष | अनुप्रास अलङ्कार, प्रतीकात्मकता, अनुष्टुप छन्द |
| सम्भावित प्रश्नका क्षेत्र | श्लोकको आशय, मूल भाव, सन्देश, भाव विस्तार, छन्द-विश्लेषण, गद्य रूपान्तरण |