हाम्रा पहिचान

यस अध्यायमा व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रको पहिचान भनेको के हो र यो कुन कुन आधारमा बन्छ भन्ने बारेमा चर्चा गरिएको छ। यसमा राष्ट्रिय, जातीय, भाषिक, धार्मिक, लैङ्गिक तथा अपाङ्गतासम्बन्धी पहिचानका पक्षहरू र तिनको महत्त्व समेटिएको छ। SEE परीक्षाका लागि यो अध्याय महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसबाट विविध पहिचानका किसिम, तथ्याङ्क र पहिचानको महत्त्व सम्बन्धी प्रश्नहरू सोधिने गरिन्छन्।

हरेक व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रको आआफ्नै किसिमको फरक फरक र साझा पहिचान हुन्छ। व्यक्ति र समुदायको पहिचान भाषा, संस्कृति, धर्म, जाति, भूगोल आदिका आधारमा बन्छ। पहिचानले व्यक्ति र समुदायका विशिष्टतालाई जनाउँछ, जसका कारण एक व्यक्ति र समुदाय अर्को व्यक्ति र समुदायसँग फरक हुन्छ। व्यक्ति र समुदायको अस्तित्व र त्यसबाट उत्पन्न आत्मविश्वासले पहिचानलाई प्रतिबिम्बित गरेको हुन्छ। हामी सबैको आफ्नै वैयक्तिक, जातीय, भाषिक, लैङ्गिक, धार्मिक, क्षेत्रीय पहिचान भए पनि हाम्रो राष्ट्रिय पहिचान नेपाली हो। पहिचानले अधिकार प्राप्ति, समावेशिता र सामाजिकीकरणमा मदत पुऱ्याउँछ। साथै यसले संस्कृति र संस्कारको निरन्तरता तथा संरक्षण गर्न मार्ग प्रशस्त गर्दछ।

नेपाल र नेपालीका पहिचानलाई मुख्यतः राष्ट्रिय, जातीय, भाषिक, धार्मिक, लैङ्गिक र अपाङ्गतासम्बन्धी पहिचान गरी विभाजन गरी हेर्न सकिन्छ।

नेपाल दक्षिण एसियाको एक भूपरिवेष्टित राष्ट्र हो। नेपाल विविधतायुक्त विशेषता बोकेको राष्ट्र हो। भूस्वरूपदेखि हावापानी, जातजातिदेखि भाषा र धर्ममा विविधता रहेको छ। नेपालको संविधानमा पनि नेपाललाई बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक राष्ट्र भनी परिभाषित गरिएको छ। भाषा, संस्कृति, वेशभूषा आदि हाम्रा राष्ट्रिय पहिचान हुन्। राष्ट्रिय पहिचानले हाम्रा राष्ट्रिय गौरव वृद्धि गरेका छन्।

नेपालमा रहेको विविधतामध्ये जातीय विविधता पनि एक हो। नेपालमा विभिन्न जातजाति, भाषाभाषीको बसोबास भएकाले नेपाली समाजलाई बहुल समाजका रूपमा चिनिन्छ। नेपालको जनगणना अनुसार नेपालमा १२५ जातजातिको बसोबास रहेको छ। नेपालका मुख्य जातजाति र समुदायमा क्षेत्री, ब्राहमण, मगर, थारू, नेवार, तामाङ, गुरुङ, यादव, दलित, मुस्लिम आदि पर्दछन्।

भाषिक विविधता नेपालको एक महत्त्वपूर्ण पहिचान हो। जनगणनाको तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा १२३ भाषा छन्। नेपालको संविधानले देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा नेपालको सरकारी कामकाजको भाषा हुने उल्लेख गरेको छ। नेपाली भाषाका अतिरिक्त प्रदेशले आफ्नो प्रदेशभित्र बहुसङ्ख्यक जनताले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी अन्य राष्ट्रभाषालाई कामकाजको भाषा निर्धारण गर्न सक्ने अधिकार प्रत्याभूत गरेको छ।

धर्मसँग व्यक्ति र समुदायको पहिचान जोडिएको हुन्छ। नेपाल हिन्दु धर्मावलम्बी अधिक भएको देश हो। नेपालको जनगणनाअनुसार नेपालमा १० ओटा धर्म मान्ने मानिसको बसोबास रहेको छ। नेपालमा विभिन्न धार्मिक समुदाय रहे तापनि धार्मिक सहिष्णुता कायम रहँदै आएको छ।

व्यक्तिको आआफ्नै लैङ्गिक पहिचान हुन्छ। महिला, पुरुष र लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक गरी तीन थरिका लैङ्गिक पहिचान हुन्छन्। लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकमा पनि फरक फरक पहिचान हुन्छ, जसमा Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender, Intersexual and Questioning (LGBTIQ) पर्दछन्।

व्यक्तिको पहिचान उसको शारीरिक तथा मानसिक अवस्था र प्रकृतिको फरकपनमा पनि आधारित हुन्छ। अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४ अनुसार अशक्तताको गम्भीरताका आधारमा अपाङ्गतालाई निम्न वर्गमा वर्गीकरण गरिएको छ।

साथै अशक्तताको गम्भीरताका आधारमा अपाङ्गतालाई पूर्ण अशक्त, अति अशक्त, मध्यम र सामान्य गरी चार प्रकारमा विभाजन गरिएको छ। व्यक्तिमा अपाङ्गता भए पनि उनीहरूले विभिन्न किसिमका क्षमता विकास गरी देश विकासमा सहयोग गररहेका हुन्छन्।

हाम्रो पहिचान व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रसँग जोडिएको हुन्छ। पहिचान आफूलाई चिनाउने र जीवन जिउने एक आधार पनि हो। यसले व्यक्तिलाई कर्तव्य बोध गराउने, अनुशासनमा रहन प्रेरित गर्ने, समुदाय र राष्ट्रप्रति श्रद्धाभाव जागृत गराउने कार्य गर्दछ। पहिचानले राष्ट्रलाई विश्व समुदायमाझ परिचित गराउँछ। हामीले आफ्नो पहिचान कायम राख्दै राष्ट्रलाई चिनाउने र आफ्नो मौलिक धर्म र संस्कृतिको संरक्षण तथा प्रवर्धन गर्नुपर्छ।

भाषा आयोग, २०७८ ले सरकारी कामकाजका लागि प्रदेशमा निम्नानुसार भाषा प्रयोग गर्न सिफारिस गरेको छ। यसको कार्यान्वयनले प्रदेशगत भाषिक पहिचानको संरक्षण र सम्मानमा सकारात्मक प्रभाव पार्दछ।