नेपालको जनसङ्ख्याको आकार र वृद्धिदर

१. जनसङ्ख्याको आकार भन्नाले के बुझिन्छ?

कुनै एक निश्चित क्षेत्रमा निश्चित समयमा बसोबास गर्ने बालबालिका, युवायुवती, वृद्धवृद्धाको जम्मा सङ्ख्यालाई जनसङ्ख्याको आकार भनिन्छ। जनसङ्ख्या निरन्तर परिवर्तन भइरहने भएकाले जनसङ्ख्याको आकार निश्चित हुँदैन, त्यसैले कुनै निश्चित समय तोकेर मात्र जनसङ्ख्याको आकार बताउन सकिन्छ। जस्तै, वि.सं. २०७८ सालको जनगणनाअनुसार नेपालको जनसङ्ख्याको आकार २,९१,६४,५७८ रहेको छ।

२. वि.सं. १९७७ र १९८७ को जनगणनामा नेपालको जनसङ्ख्या वृद्धिदर घटेर ऋणात्मक हुनुका कारण उल्लेख गर्नुहोस्।

त्यस समयमा जनगणना अवैज्ञानिक ढङ्गबाट लिइने गरिएको थियो। इन्फ्लुएन्जा (Influenza) को महामारीले धेरै व्यक्तिको मृत्यु भएको थियो। प्रथम विश्वयुद्धमा गएका कतिपय गोरखा सैनिक गणनाबाट छुट्न पुगेका थिए। ३. वि.सं. २०५८ देखि वि.सं. २०७८ सम्मको जनसङ्ख्याको अवस्था हेर्दा नेपालमा जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्दै गएको देखिन्छ। यसरी जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्नुका कारणको सूची तयार गर्नुहोस्। जन्मदरमा ह्रास आउनु। स्वास्थ्य अवस्थामा सुधार भई मृत्युदरमा कमी आउनु। परिवार नियोजनका साधनको प्रयोगदर बढ्नु। विवाहको औसत उमेरमा वृद्धि हुनु। शिक्षा र चेतनाको स्तरमा वृद्धि हुनु। ४. वि.सं. २०१८ देखि २०७८ सम्मको नेपालको जनसङ्ख्या वृद्धिदरको अवस्थालाई रेखाचित्रमा प्रस्तुत गर्नुहोस्। तलको तालिकाले वि.सं. २०१८ देखि २०७८ सम्मको जनसङ्ख्या वृद्धिदरको प्रवृत्तिलाई देखाउँछ, जसलाई X-अक्षमा जनगणना वर्ष र Y-अक्षमा वृद्धिदर (%) राखी रेखाचित्रमा कोर्न सकिन्छ: यो तालिकाको आधारमा रेखाचित्र कोर्दा वि.सं. २०१८ देखि २०३८ सम्म वृद्धिदर बढ्दै गई २०३८ मा सर्वाधिक (२.६२%) पुगेको र त्यसपछि केही उतारचढावसहित समग्रमा घट्दै गई २०७८ मा ०.९२% मा झरेको देखिन्छ।

१. नेपालको पहिलो वैज्ञानिक जनगणना वि.सं. २००९/११ मा भएको हो। वि.सं. २००९/११ बाट नेपालमा वैज्ञानिक ढङ्गले जनगणना गर्ने काम सुरु भएको हुनाले उक्त वर्षको जनगणनालाई नेपालको पहिलो वैज्ञानिक जनगणना भनिन्छ।

२. वि.सं. १९६८ मा नेपालको जनसङ्ख्या ५६,३८,७४९ रहेको थियो। ठिक सय वर्षपछि वि.सं. २०६८ मा यो जनसङ्ख्या ५ गुणाले बढ्न गई २,६४,९४,५०४ पुगेको देखिन्छ।

• जनसङ्ख्या, जनसङ्ख्याको आकार र वृद्धिदरको अर्थ। • नेपालमा जनगणनाको इतिहास र पहिलो वैज्ञानिक जनगणना। • वि.सं. १९६८ देखि २०७८ सम्मका जनगणनाका तथ्याङ्क। • प्रारम्भिक जनगणनामा जनसङ्ख्या घट्नुका कारण। • हालैका वर्षमा जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्नुका कारण।