नेपालको जनसङ्ख्याको बनोट

उमेर, लिङ्ग, मातृभाषा, धर्म, पेसा, जातजाति, शैक्षिक स्थिति आदिका आधारमा गरिएको जनसङ्ख्याको वर्गीकरणलाई जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ। उदाहरण: लिङ्गअनुसार जनसङ्ख्याको बनोटमा वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा पुरुषको प्रतिशत ४८.९८ र महिलाको प्रतिशत ५१.०२ रहेको छ। त्यस्तै धर्मअनुसार बनोटमा हिन्दु धर्मावलम्बी ८१.१९ प्रतिशतका साथ सबैभन्दा धेरै रहेका छन्।

नेपालको उमेरअनुसार जनसङ्ख्या बनोटको विश्लेषण: १. सक्रिय उमेर समूह (१५-५९ वर्ष) को प्रतिशत हरेक जनगणनामा बढ्दै गएको छ — वि.सं. २०५८ मा ५४.१५% बाट वि.सं. २०७८ मा ६१.९६% पुगेको छ। २. ६० वर्ष र सोभन्दा माथिको जनसङ्ख्याको प्रतिशत पनि बढ्दै गएको छ — ६.५०% बाट १०.२१% पुगेको छ, जसले जनसङ्ख्या बिस्तारै वृद्ध हुँदै गएको (एजिङ पपुलेसन) सङ्केत गर्छ। ३. ० देखि १४ वर्षसम्मको बाल जनसङ्ख्या भने घट्दै गएको छ — ३९.३५% बाट २७.८३% मा झरेको छ, जसले जन्मदर घट्दै गएको देखाउँछ। समग्रमा, सक्रिय जनसङ्ख्याको अनुपात बढ्नु आर्थिक विकासका लागि सकारात्मक सम्भावना (जनसांख्यिक लाभांश) भए पनि, वृद्ध र बाल दुवै आश्रित समूहको हेरचाहको जिम्मेवारी पनि सँगसँगै विचार गर्नुपर्ने देखिन्छ।

साक्षर र निरक्षर, वा विभिन्न शैक्षिक तह (प्राथमिक, माध्यमिक, उच्च शिक्षा) अनुसार जनसङ्ख्याको वर्गीकरणलाई शैक्षिक स्थितिअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ। साक्षरता दर बढ्दै जाँदा देशको सामाजिक-आर्थिक अवस्थामा पर्ने प्रभावहरू: १. रोजगारीका राम्रा अवसर प्राप्त हुन्छन् र आय आर्जन क्षमता बढ्छ। २. स्वास्थ्य र सरसफाइप्रति सचेतना बढ्छ। ३. जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्न सक्छ। ४. नागरिक अधिकार र कर्तव्यप्रति सचेतता बढ्छ। ५. प्रविधिको प्रयोग सहज हुन्छ। ६. समाजमा लैङ्गिक समानता बढ्छ। ७. समग्रमा देशको सामाजिक-आर्थिक विकासमा टेवा पुग्छ।

वि.सं. २०५८ पछिका जनगणनामा गैरकृषि पेसामा लाग्नेको सङ्ख्या बढ्दै जानुका सम्भावित कारणहरू: १. शिक्षाको विस्तार र साक्षरता वृद्धिले मानिसलाई अन्य पेसामा लाग्ने ज्ञान र सीप प्रदान गरेको। २. सहरीकरण र औद्योगीकरणको वृद्धि भई सेवा, उद्योग तथा व्यापार क्षेत्रमा रोजगारीका अवसर बढेको। ३. वैदेशिक रोजगारीको विस्तार भई धेरै मानिस विदेशमा गैरकृषि क्षेत्रमा काम गर्न गएको। ४. कृषिबाट प्राप्त हुने आम्दानी तुलनात्मक रूपमा कम र अनिश्चित रहेको। ५. यातायात र सञ्चारको विकासले वैकल्पिक पेसामा पहुँच सहज बनाएको। ६. युवा पुस्ताको सहरतर्फ पलायन बढेको।

वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा १४२ ओटा जातजाति र १२४ ओटा भाषालाई मातृभाषाका रूपमा पहिचान गरिएका छन्।

नेपालमा सबैभन्दा बढी बोलिने मातृभाषा नेपाली हो, जुन ४४.८६ प्रतिशत जनसङ्ख्याले बोल्छन्।

१५ देखि ५९ वर्षसम्मको काम गर्न सक्षम जनसङ्ख्यालाई सक्रिय वा क्रियाशील जनसङ्ख्या भनिन्छ, जबकि १५ वर्षमुनि र ६० वर्षमाथिका, अरूमा निर्भर रहने जनसङ्ख्यालाई आश्रित जनसङ्ख्या भनिन्छ।

वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा धर्मको आधारमा पहिलो स्थानमा हिन्दु धर्म (८१.१९ प्रतिशत) र दोस्रो स्थानमा बौद्ध धर्म (८.२१ प्रतिशत) रहेका छन्।

जनसङ्ख्याको बनोटको अध्ययनले सरकारलाई देशको आर्थिक विकासमा योगदान पुर्‍याउन सक्ने जनसङ्ख्या कति छन् भनी पत्ता लगाउन सजिलो बनाउँछ, जसबाट देशको विकासका लागि उपयुक्त नीति, कार्यक्रम तथा योजना निर्माणमा मदत पुग्छ। साथै यसले कुनै निश्चित समुदाय वा भौगोलिक क्षेत्रको वास्तविक अवस्था र सम्भावनाबारे पनि जानकारी दिन्छ।

• जनसङ्ख्याको बनोटको परिभाषा र यसका सातओटा आधार • लिङ्ग, जातजाति, धर्म, उमेर, भाषाअनुसार जनसङ्ख्याको मुख्य तथ्याङ्क • सक्रिय र आश्रित जनसङ्ख्याको अवधारणा • साक्षरता दरको प्रवृत्ति र यसको सामाजिक-आर्थिक प्रभाव • कृषिबाट गैरकृषि पेसातर्फको सर्ने प्रवृत्ति र यसका कारण