Every question in this chapter, answered and explained — step-by-step solutions drawn live from the chapter library across 3 question sections.
मानव विकास सूचकाङ्क भनेको के हो ?
कुनै पनि देशको आर्थिक, सामाजिक, शैक्षिकलगायतका क्षेत्रमा प्रगतिको स्तर वा अवस्था देखाउने सङ्ख्यात्मक सूचक नै मानव विकास सूचकाङ्क हो। यसमा प्राप्त तथ्याङ्कलाई ०–१ अङ्कको बिचमा मापन गरिन्छ र यो प्रतिव्यक्ति आय, औसत आयु र शिक्षा गरी तीन पक्षमा आधारित हुन्छ।
मानव विकास सूचकाङ्क प्रतिवेदन, २०२२ मा धेरै सार्क मुलुकको मानव विकास अवस्था कमजोर हुनुका कारण उल्लेख गर्नुहोस् ।
मानव विकास सूचकाङ्क प्रतिवेदन, २०२२ मा धेरै सार्क मुलुकको मानव विकास अवस्था कमजोर हुनुको मुख्य कारण सन् २०१९ देखि देखापरेको विश्वव्यापी कोरोना (कोभिड–१९) महामारी हो। यस महामारीका कारण सबैजसो मुलुकको शिक्षा, स्वास्थ्य र आर्थिक क्षेत्रमा गम्भीर असर पऱ्यो, जसले गर्दा सार्क मुलुकहरूको मानव विकास सूचकाङ्कमा अपेक्षित सुधार हुन सकेन।
मानव विकास सूचकाङ्कको आवश्यकता औंल्याउनुहोस् ।
मानव विकास सूचकाङ्कको आवश्यकता निम्न कारणले पर्दछ: १. यसले कुनै देश, क्षेत्र, जाति वा समुदायको मानव विकासको अवस्था पहिचान गर्न मदत गर्दछ। २. यसले सुधार गर्नुपर्ने क्षेत्र निर्धारण गर्न सहयोग गर्दछ। ३. यसले मानवीय विकासको अवस्थामा सुधार ल्याउन आवश्यक रणनीति र कार्यक्रम तयार गर्न मदत गर्दछ। ४. यसले देशहरूबिच मानव विकासको तुलनात्मक अध्ययन गर्न सहज बनाउँछ।
नेपालले मानव विकास सूचकाङ्कमा सुधार गर्न कुन कुन पक्षमा ध्यान दिनुपर्ला ?
नेपालले मानव विकास सूचकाङ्कमा सुधार गर्न निम्न पक्षमा ध्यान दिनुपर्दछ: १. वैज्ञानिक, प्राविधिक र सिपमूलक शिक्षामा जोड दिनुपर्छ। २. शैक्षिक क्षतिलाई न्यूनीकरण गरी गुणस्तरीय शिक्षामा जोड दिनुपर्छ। ३. पोषण, सरसफाइ र सर्वसुलभ स्वास्थ्य सेवाको विकास गरी औसत आयुको अवस्था सुधार गर्नुपर्छ। ४. रोजगारमूलक तथा स्वरोजगारमूलक आयआर्जनका कार्यक्रमसँग जनतालाई आबद्ध गर्नुपर्छ। ५. शासकीय सुधारका पक्षलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ। ६. जनचेतना अभिवृद्धिका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। ७. मानव अधिकार, स्वतन्त्र न्याय प्रणाली, समावेशीकरण, सुशासन र जनसहभागिताको स्तर अभिवृद्धि गर्नुपर्छ।
मानव विकास सूचकाङ्कका मुख्य पक्षहरू के के हुन् ?
मानव विकास सूचकाङ्कका मुख्य पक्ष प्रतिव्यक्ति आय, औसत आयु र शिक्षा हुन्। यी तीन पक्षका आधारमा क्रमशः आय सूचक, आयु सूचक र शैक्षिक सूचक निकालिन्छ।
मानव विकास प्रतिवेदन, २०२२ अनुसार सार्क मुलुकमा नेपालको स्थान कहाँ छ र किन ?
मानव विकास प्रतिवेदन, २०२२ अनुसार नेपालको मानव विकास सूचकाङ्क ०.६०२ रहेको छ, जुन सार्क मुलुकमा छैटौं स्थानमा पर्दछ। श्रीलङ्का (०.७८२), माल्दिभ्स (०.७४७), भुटान (०.६६६), बङ्गलादेश (०.६६९) र भारत (०.६३३) नेपालभन्दा माथि रहेका छन् भने पाकिस्तान (०.५४४) र अफगानिस्तान (०.४७८) मात्र नेपालभन्दा तल रहेका छन्।
रामअवतारको परिवारको उदाहरणले मानव विकासका कुन कुन पक्षलाई देखाउँछ, प्रस्ट पार्नुहोस् ।
रामअवतारको परिवारको उदाहरणले मानव विकासका तीनवटै पक्ष — शिक्षा (साक्षरता कक्षामा सहभागी भई साक्षर हुनु र छोराछोरीलाई उच्च शिक्षासम्म पढाउनु), स्वास्थ्य (छोरी स्वास्थ्य प्राविधिकका रूपमा कार्यरत हुनु र परिवारको स्वास्थ्य अवस्था राम्रो हुनु) र आय (व्यावसायिक तरकारी खेतीबाट वार्षिक ३ लाखभन्दा बढी आम्दानी हुनु) — मा भएको सुधारलाई देखाउँछ। यसले नै परिवारलाई सुखी र खुसी बनाएको हो।
SEE का लागि अति महत्वपूर्ण क्षेत्र
• मानव विकास र मानव विकास सूचकाङ्कको अर्थ • मानव विकास सूचकाङ्कका तीन पक्ष र तिनका सूचक • मानव विकास सूचकाङ्कको आवश्यकता • सार्क मुलुकको HDI तुलनात्मक तथ्याङ्क (२०२२) • नेपालको मानव विकास सूचकाङ्कमा सुधार गर्ने उपायहरू