दिगो विकास

विकासका क्रममा साधनस्रोतको समुचित उपयोग गरी भावी पुस्ताले पनि स्रोतको प्रयोग गर्न पाउने अवस्था निर्माण गर्नु दिगो विकास हो। प्राकृतिक संसाधनको विवेकपूर्ण तथा बुद्धिमत्तापूर्ण उपयोगमार्फत गरिएको विकासले मानवीय आवश्यकताको परिपूर्ति र दिगोपना सुनिश्चित गर्दछ। विकासका लाभ र गतिलाई वर्तमानका अतिरिक्त भविष्यसम्म सुनिश्चितता दिने अवधारणा नै दिगो विकास हो। यसले वातावरणीय, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, प्राविधिक, मानवीय र शासकीय गरी सबै आयाममा सन्तुलन कायम गर्न जोड दिन्छ।

यो भनाइ पूर्णतः सत्य हो, जुन चमेलीको गाउँको उदाहरणले पुष्टि गर्दछ। गाउँ माथिको जङ्गलबाट सम्भावित जोखिम आकलन नगरी सडक निर्माण गरिएको थियो र सडक बनाउँदा धेरै रुख काटिएकाले जङ्गल नै सखाप भइसकेको थियो। जङ्गल फडानी र डढेलो नियन्त्रणमा ध्यान नदिइएकाले भूबनोट कमजोर भई वर्षाको पानीले माटो कमजोर बनायो, फलस्वरूप ठुलो पहिरो गई ५ जनाको ज्यान गयो र २२ घर पूर्ण रूपमा भत्किए। यसले वातावरणीय सन्तुलन र सम्भावित जोखिम आकलन नगरी, दिगो विकासको अवधारणाविपरीत गरिने अव्यवस्थित विकासले वास्तवमा विनाश नै निम्त्याउँछ भन्ने कुरा पुष्टि गर्दछ।

दिगो विकासका लागि म निम्न किसिमले योगदान दिन सक्छु: १. पानी, बिजुली र अन्य स्रोतसाधनको विवेकपूर्ण एवम् मितव्ययी प्रयोग गरेर। २. रुख विरुवा रोपेर र वातावरण प्रदूषण गर्ने गतिविधिबाट टाढा रहेर। ३. फोहोरमैलाको उचित व्यवस्थापन तथा पुनःप्रयोग (Reuse/Recycle) गरेर। ४. समुदायमा वातावरण संरक्षण र दिगो विकासका बारेमा सचेतना फैलाएर। ५. विकास आयोजना कार्यान्वयन गर्दा वातावरणीय पक्षलाई ध्यान दिन स्थानीय निकायलाई आग्रह गरेर।

वातावरणको प्रभावकारी संरक्षण गर्ने प्राकृतिक स्रोत र साधनको विवेक सङ्गत एवम् सावधानीपूर्ण उपयोग गर्ने उच्च फराकिलो र दिगो आर्थिक वृद्धि हासिल गर्ने सामाजिक सद्भाव कायम गर्ने गरिबी निवारणमा सहयोग गर्ने तथा सामाजिक समृद्धि हासिल गर्ने मानवीय विकासका पक्षको सबलीकरण गर्ने सामाजिक सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्ने सुशासन र सामाजिक न्याय स्थापित गर्ने

दिगो विकासका सात आयाम वातावरणीय, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, प्राविधिक, मानवीय र शासकीय तथा राजनीतिक हुन्। यीमध्ये वातावरणीय आयामले प्राकृतिक स्रोतसाधनको पुनः उपयोग र नवीकरण गरी वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्ने कुरा समेट्छ। आर्थिक आयामले आर्थिक स्रोत साधनमाथिको पहुँच वृद्धि गरी गरिबी निवारण र समता कायम गर्ने कुरा समेट्छ। सामाजिक आयामले वितरण र पुनःवितरणमा न्यायोचित प्रक्रिया अपनाई सामाजिक न्याय र सशक्तीकरण गर्ने कुरा समेट्छ।

दिगो विकाससम्बन्धी विश्वको पहिलो सामूहिक चासो सन् १९७२ को जुन ५ देखि १६ सम्म भएको स्वीडेनको स्टकहोम सम्मेलनले देखाएको थियो। यस सम्मेलनले वातावरणसम्बन्धी घोषणापत्र जारी गरी वातावरण र दिगो विकासतर्फ विश्वको ध्यान आकर्षित गरेको थियो।

नेपालको संविधानको धारा ३० मा स्वच्छ वातावरणको हकको प्रावधान उल्लेख छ। भाग ४ धारा ५१ (ङ) मा प्राकृतिक साधन स्रोतको संरक्षण, संवर्धन र उपयोगसम्बन्धी नीतिअन्तर्गत विविध व्यवस्था गरिएको छ। साथै राष्ट्रको विकाससम्बन्धी कार्यमा वातावरण र विकासबिच समुचित सन्तुलन मिलाउने कानुनी व्यवस्था गर्ने कुरा पनि संविधानमा उल्लेख गरिएको छ।

• दिगो विकासको अर्थ र अवधारणा • दिगो विकाससम्बन्धी विश्वव्यापी प्रयासहरू (स्टकहोम सम्मेलन, हाम्रो साझा भविष्य, सहस्राब्दी विकास लक्ष्य) • नेपालको संवैधानिक तथा कानुनी व्यवस्था • दिगो विकासका उद्देश्य (८ वटा) • दिगो विकासका आयाम (७ वटा) • अव्यवस्थित विकासका परिणाम (चमेलीको गाउँको उदाहरण)