नेपालमा सङ्घीयता

राज्य सत्ता र सार्वभौमसत्ताको अधिकार सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी विभिन्न तहमा विभाजन गरी शासकीय क्रियाकलापमा बढीभन्दा बढी जनतालाई संलग्न गराउने शासन प्रणालीलाई सङ्घीयता भनिन्छ। यसले स्रोतको उचित बाँडफाँड र परिचालन तथा आर्थिक, सामाजिक र क्षेत्रीय विभेद कम गरी सबै क्षेत्रको समानुपातिक विकासका लागि देशलाई सङ्घीय संरचनामा रूपान्तरण गर्दछ।

नेपालमा सङ्घीयता कार्यान्वयनमा आएसँगै निम्न सकारात्मक परिवर्तन भएका छन्: १. समावेशिता र सामाजिक न्यायले प्रश्रय पाएको छ। २. सेवा जनताको नजिक पुगेको छ र जनताले सहज रूपमा सेवा सुविधा प्राप्त गर्न थालेका छन्। ३. प्रदेशहरूबिच विकासमा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा बढेको छ, जसले प्रदेशको आन्तरिक क्षमता वृद्धिमा सघाउँछ। ४. स्थानीय स्रोत र साधनको अधिकतम परिचालन हुन थालेको छ। ५. जनताको सक्रिय सहभागितामा सामूहिक शासन पद्धतिको विकास भएको छ। ६. देशको सांस्कृतिक तथा सामूहिक विविधताको पहिचान र सम्बोधन हुन थालेको छ।

स्थानीय सरकारको मुख्य कार्यक्षेत्रमा स्वास्थ्य, शिक्षा, खानेपानी, विद्युत् र सञ्चारलगायतका विकासका पूर्वाधार निर्माण गरी जनअपेक्षालाई सम्बोधन गर्ने कार्य पर्दछ।

सङ्घीयताको सफल कार्यान्वयनमा निम्न पक्षमा ध्यान दिनुपर्दछ: १. सुशासन र अवसरको न्यायोचित वितरणमा क्रियाशील हुनुपर्छ। २. प्रदेशको आत्मनिर्भर क्षमता अभिवृद्धिमा सङ्घले सहयोग गर्नुपर्छ। ३. प्रदेश सञ्चालनका लागि आवश्यक कानुन निर्माणमा सङ्घले सहयोग गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। ४. प्रदेशहरूबिचको स्वस्थ प्रतिस्पर्धाले विकास र प्रगतिलाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ। ५. जनप्रतिनिधिलाई जनताको सेवकका रूपमा क्रियाशील बनाउने संयन्त्र विकास गर्नुपर्छ। ६. राजनीतिक दल, नागरिक समाज र आम जनतासमेत सुशासन, शान्ति र अमनचयन कायम गर्न क्रियाशील हुनुपर्छ। यी पक्षमा ध्यान दिन सकेमा मात्र सङ्घीयताले अपेक्षित प्रतिफल दिन सक्छ।

वि.सं. २०६५ जेष्ठ १५ गतेदेखि नेपाल सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्य बनेको हो। १० वर्षे सशस्त्र विद्रोह, १९ दिने जनआन्दोलन र मधेस आन्दोलनलगायत विभिन्न आन्दोलनको पृष्ठभूमिमा नेपालमा सङ्घीय राज्य प्रणालीको स्थापना भएको हो।

नेपालको सङ्घीय संरचनामा तीन तहका सरकार छन्: सङ्घीय (केन्द्रीय) सरकार, प्रदेश सरकार र स्थानीय सरकार। हाल नेपालमा ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तह रहेका छन्।

केन्द्रीय सरकारले सीमा, सुरक्षा, राष्ट्रिय अर्थनीति, परराष्ट्र नीति तथा कूटनीतिक पक्षको व्यवस्थापन गर्दछ।

• सङ्घीयताको अर्थ र यसको स्थापना पृष्ठभूमि • नेपालको सङ्घीय संरचना (सङ्घ, प्रदेश, स्थानीय तह र तिनको सङ्ख्या) • सङ्घीयताका फाइदा वा विशेषता • विभिन्न तहको कार्यक्षेत्र • सङ्घीयताको सफल कार्यान्वयनका सर्त