हाम्रा राष्ट्रिय सम्पदा

यस अध्यायमा राष्ट्रिय सम्पदा भनेको के हो, यसको वर्गीकरण (मूर्त/अमूर्त र ऐतिहासिक/सांस्कृतिक/प्राकृतिक), विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत नेपालका सम्पदाहरू, नेपालका अन्य महत्त्वपूर्ण सम्पदाहरू, राष्ट्रिय सम्पदाको महत्त्व र संरक्षणका उपायहरू बारे चर्चा गरिएको छ। SEE परीक्षाका लागि यो अध्याय महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसबाट परिभाषा, वर्गीकरण, विश्व सम्पदा सूचीका स्थल र महत्त्व/संरक्षणसम्बन्धी प्रश्नहरू सोधिने गरिन्छन्।

ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक महत्त्वका क्षेत्र, कला, संस्कृति आदि सम्पदा हुन्। हाम्रा पूर्वजबाट प्राप्त राष्ट्रिय महत्त्व बोकेका महत्त्वपूर्ण तथा संरक्षणयोग्य स्थान, वस्तु, कला, संस्कृति, प्राकृतिक स्थल हाम्रा राष्ट्रिय सम्पदा हुन्। सम्पदा मूर्त र अमूर्त हुन्छन् र त्यस्तै सम्पदालाई ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदाका रूपमा पनि वर्गीकरण गर्न सकिन्छ।

मन्दिर, मस्जिद, गुम्बा, वनजङ्गल, धार्मिक ग्रन्थ, लोक नृत्य, परिकार जस्तै योमरी, खाप्से आदि मूर्त सम्पदाका उदाहरण हुन्, जसलाई प्रत्यक्ष रूपमा देख्न वा छुन सकिन्छ।

अमूर्त सम्पदाहरूमा संस्कार, विभिन्न चाड मनाउने पद्धति, पूजा विधि, मण्डला बनाउने तरिका, योमरी बनाउने तरिका आदि पर्दछन्, जसलाई प्रत्यक्ष देख्न नसकिए पनि यिनको अनुभूति गर्न सकिन्छ।

दरबार, गढी, स्मारक आदि ऐतिहासिक सम्पदा हुन्।

धार्मिक स्थल, भाषा, कला, लवाइखवाइ आदि सांस्कृतिक सम्पदा हुन्।

हिमाल, पहाड, नदी, ताल, वनस्पति आदि प्राकृतिक सम्पदा हुन्।

विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत सम्पदा क्षेत्र चारओटा छन्, जसमा काठमाडौं उपत्यका सम्पदा क्षेत्र, सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज सम्पदा क्षेत्र, लुम्बिनी सम्पदा क्षेत्र र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज सम्पदा क्षेत्र पर्दछन्। यसमध्ये ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदामा काठमाडौं उपत्यका सम्पदा क्षेत्रमा पर्ने सातओटा स्थलहरू र लुम्बिनी सम्पदा क्षेत्र पर्दछन् भने प्राकृतिक सम्पदामा सगरमाथा र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज पर्दछन्।

पशुपति क्षेत्र: पशुपति क्षेत्रअन्तर्गत पशुपतिनाथ मन्दिर, गौरीघाट, गौशाला, श्लेषमान्तक वन, विश्वरूप मन्दिर, राजराजेश्वरी घाट, बागमती नदी, आर्यघाट तथा गुह्येश्वरी मन्दिरलगायतका क्षेत्र पर्दछन्। बाग्मती प्रदेशअन्तर्गत पर्ने यो क्षेत्रलाई सन् १९७९ मा विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरिएको हो। यस क्षेत्रमा एक हजार भन्दाबढी शिवलिङ्ग रहेका छन्। साथै विभिन्न शैलीमा निर्माण भएका ४९२ ओटा मन्दिर, देवालय, सत्तल, चैत्यहरू पनि यहाँ रहेका छन्।

स्वयम्भूनाथ स्तूप: बौद्धमार्गीहरूको महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थलका रूपमा परिचित स्वयम्भूनाथ स्तूप काठमाडौंमा रहेको छ। यस स्थल वरपर सरस्वतीको मन्दिर र अन्य मठ मन्दिरहरू पनि रहेका छन्। सन् १९७९ मा यस क्षेत्रलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरिएको हो।

बौद्धनाथ महाचैत्य: बौद्धमार्गीहरूको अर्को महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थल बौद्धनाथ महाचैत्य पनि काठमाडौंमा रहेको छ। यस महाचैत्यको निर्माण पाँचौं शताब्दीमा भएको विश्वास गरिन्छ। यसलाई सन् १९७९ मा विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरिएको हो। यस क्षेत्रमा धेरै सङ्ख्यामा बौद्ध विहार रहेका छन्।

चाँगुनारायण मन्दिर: चाँगुनारायण मन्दिर लिच्छवीकालीन वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना हो। यो मन्दिर क्षेत्र भक्तपुर जिल्लामा रहेको छ। यो मन्दिर प्यागोडा शैलीमा निर्माण गरिएको छ। नेपालको लिच्छवीकालीन इतिहासको जीवित स्रोतका रूपमा रहेको यस मन्दिरमा शिलालेख, ढुङ्गा, काठ र धातुका उत्कृष्ट कलाकृतिका नमुना रहेका छन्। यसलाई सन् १९७९ मा विश्वसम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरिएको हो।

काठमाडौं दरबार क्षेत्र: काठमाडौं दरबार क्षेत्र काठमाडौं जिल्लामा पर्छ। यहाँ मल्लकालीन वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना देख्न सकिन्छ। यस क्षेत्रमा बसन्तपुर दरबार, तलेजु भवानीको मन्दिर, कुमारी घर, काष्ठमण्डप, हनुमानको मूर्ति, ठुलो घण्टा, नगरा, कालभैरवको मूर्ति रहेका छन्। सन् १९७९ मा यसलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरिएको हो।

पाटन दरबार क्षेत्र: मल्लकालीन समयमा निर्माण भएको पाटन दरबार क्षेत्र काठमाडौं उपत्यकाको ललितपुर जिल्लामा पर्छ। यहाँ विभिन्न ऐतिहासिक र धार्मिक सम्पदाहरू रहेका छन्। कृष्ण मन्दिर, विश्वनाथ मन्दिर, कुम्भेश्वर महादेव, रातो मच्छेन्द्रनाथ मन्दिर, राजा योग नरेन्द्र मल्लको मूर्तिलगायत महत्त्वपूर्ण सम्पदाहरू यस क्षेत्रभित्र रहेका छन्। सन् १९७९ मा यसलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरिएको हो।

भक्तपुर दरबार क्षेत्र: काठमाडौं उपत्यकाको भक्तपुर जिल्लामा पर्ने भक्तपुर दरबार क्षेत्र ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदा हो। यहाँ मल्लकालीन समयमा निर्माण भएका पचपन्न झ्याले दरबार, दत्तात्रय मन्दिर, न्यातपोल मन्दिर, स्वर्णद्वार, सिद्ध पोखरी, रानी पोखरी आदि महत्त्वपूर्ण सम्पदाहरू रहेका छन्। सन् १९७९ मा यसलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरिएको हो।

लुम्बिनी शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल हो। यो क्षेत्र लुम्बिनी प्रदेशको रूपन्देही जिल्लामा पर्छ। लुम्बिनी विश्वभरका बौद्धमार्गीहरूको पवित्र तीर्थस्थलको रूपमा रहेको छ। अशोक स्तम्भ, पुस्करिणी पोखरी, मायादेवी मन्दिर, बुद्ध पुस्तकालय, अन्वेषण केन्द्र, सङ्ग्रहालय आदि यस क्षेत्रमा रहेका महत्त्वपूर्ण सम्पदा हुन्। यस क्षेत्रमा विश्वका विभिन्न राष्ट्रले बौद्धविहार निर्माण गरेका छन्। सन् १९९७ मा यसलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरिएको हो।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। यो निकुञ्ज चितवन, मकवानपुर, नवपरासी बर्दघाट सुस्ता पूर्व र पर्सा जिल्लामा फैलिएको छ। यसको क्षेत्रफल ९५२.६३ वर्ग कि.मि. रहेको छ। यो निकुञ्जमा विश्वको दुर्लभ मानिएको एक सिङ्गे गैंडा पाइन्छ। यहाँ गोही, हात्ती, पाटेबाघ, सालक, धनेस, मयूरलगायतका जीव जन्तुहरू पाइन्छन्। सन् १९८४ मा यसलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरिएको हो।

सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालको प्रदेश नं. १ को सोलुखुम्बु जिल्लामा पर्छ। यो राष्ट्रिय निकुञ्जअन्तर्गत सगरमाथा, ल्होत्से, पुमोरी, नुप्से, चोयु, आमादब्लम जस्ता हिमाल पर्छन्। यहाँ डाँफे, हिमाली भालु, कस्तुरी, हिउँ चितुवा, घोरल, न्याउरीमुसोलगायतका जीवजन्तुहरू र गुराँस, धुपी, भोजपत्र आदि वनस्पतिहरू पाइन्छन्। सन् १९७९ मा यसलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरिएको हो। यसको क्षेत्रफल ११४८ वर्ग कि.मि. रहेको छ।

विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भएका बाहेक अन्य धेरै सम्पदाहरू देशका विभिन्न भागमा रहेका छन्। यी सबै देशका अमूल्य सम्पत्ति हुन्।

नेपालमा प्रचलित विभिन्न जात्राहरू जस्तै गाईजात्रा, घोडेजात्रा, बिस्केट जात्रा आदिले पनि नेपाल सांस्कृतिक सम्पदामा धनी छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन्। यस्तै धान नाच, कौरा नृत्य, देउडा नृत्य, फ्किफ्किया नृत्य, रोदी आदिले हाम्रो सांस्कृतिक सम्पदा सम्पन्नतालाई समुन्नत बनाएका छन्। विभिन्न चाडपर्वमा खाइने परिकार योमरी, ढिकरी, क्वाँटी, सेलरोटी, खिचडी, भुसुवा, खाप्से आदिले पनि नेपालको सांस्कृतिक सम्पदालाई जीवन्त बनाएका छन्।

राष्ट्रिय सम्पदा हाम्रा अमूल्य सम्पत्ति हुन्। यिनीहरू गौरवपूर्ण इतिहास बोकेका हाम्रा पहिचान हुन्। यिनको महत्त्व निम्नानुसार रहेको छ।