नेपाली लोकबाजा

नेपालका विभिन्न भूभागमा बसोबास गर्ने जातजाति तथा समुदायमा प्रचलित मौलिक वाद्यवादनका साधनलाई लोकबाजा भनिन्छ। यी नेपाली बाजाले नेपाली संस्कृतिको पहिचान दिएका छन् र जाति तथा समुदायलाई चिनाएका छन्। यी लोकबाजाहरू फरक फरक तरिकाले बजाइन्छन् — कुनै फुकेर, कुनै रेटेर र कुनै ठटाएर बजाइन्छन्।

पञ्चेबाजा भनेको एकसाथ बजाइने विभिन्न बाजाहरूको समूह हो, जुन विवाह, जात्रा र सांस्कृतिक समारोहमा बजाइने चलन छ। यसमा सामान्यतया निम्न बाजाहरू पर्दछन्: १. सहनाई — ओठले च्यापेर फुकिने बाजा। २. नरसिङ्गा (तरसिङ्गा) — लामो र घुमाउरो आकारको, फुकेर बजाइने बाजा। ३. दमाहा — एउटा गजोले हानेर बजाइने बाजा। ४. झ्याली/भ्याली — काँसबाट बनेको र ठटाएर बजाइने बाजा। ५. ढोल/ढोलक — छालाले मोरेको तालबाजा। यी बाजाहरू सँगै बजाउँदा उत्सवको माहोल बन्छ।

नेपाली लोकबाजाको महत्त्व निम्नानुसार छ: १. यसले नेपाली संस्कृतिको पहिचान दिन्छ। २. यसले सम्बन्धित जाति तथा समुदायलाई चिनाउँछ। ३. यसले सांस्कृतिक कार्यक्रम, चाडपर्व, जात्रा र विवाहजस्ता समारोहमा प्रयोग भई मनोरञ्जन प्रदान गर्दछ। ४. यसले पुर्खाको परम्परा र सिपलाई भावी पुस्तासम्म पुऱ्याउन सहयोग गर्दछ। ५. यसले नेपाललाई विश्वसामु सांस्कृतिक रूपले धनी मुलुकका रूपमा चिनाउँछ।

नेपालका फरक फरक जातजाति र समुदायको आआफ्नै मौलिक लोकबाजा भएकाले ती बाजाले सोही समुदायको पहिचान बोकेका हुन्छन्। उदाहरणका लागि, सारङ्गी गन्धर्व समुदायको पहिचान हो, बिनायो शेर्पा र तामाङको मौलिक बाजा हो भने डक्कारी मिथिला क्षेत्रको बाजा हो। यी बाजाको आवाज र बनावट सुन्दा वा देख्दा नै सम्बन्धित जाति वा क्षेत्र चिनिने भएकाले नेपाली लोकबाजालाई नेपालीहरूको पहिचान भनिएको हो।

यो एउटा व्यक्तिगत सिर्जनात्मक क्रियाकलाप भएकाले विद्यार्थीले आफूलाई मन परेको कुनै एक लोकबाजा (जस्तै मादल, सारङ्गी वा बाँसुरी) छानी सोको चित्र आफैं कोरी, त्यसको नाम, बनावट र बजाउने तरिका समेत उल्लेख गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुपर्दछ।

बजाउने तरिकाका आधारमा लोकबाजालाई तीन भागमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ: फुकेर बजाइने बाजा (जस्तै बाँसुरी, सहनाई), रेटेर बजाइने बाजा (जस्तै सारङ्गी) र ठटाएर वा ठोकेर बजाइने बाजा (जस्तै मादल, ढोलक)।

सारङ्गी गन्धर्व समुदायसँग सम्बन्धित बाजा हो। यो काठको बनेको तार बाजा हो, जसलाई रेटेर बजाइन्छ। यो डाँडापाखामा लोकप्रिय बाजा हो।

बिनायो र मुर्चुङ्गा दुवै फुकेर बजाइने बाजा हुन् र दुवैको स्वर उस्तैउस्तै हुन्छ। बिनायो बाँसबाट बनेको शेर्पा र तामाङको मौलिक बाजा हो भने मुर्चुङ्गा फुकेर जोडले बजाउँदा बिनायोजस्तै स्वर निकाल्ने बाजा हो।

• लोकबाजाको अर्थ • बजाउने तरिकाअनुसार लोकबाजाको वर्गीकरण • प्रमुख लोकबाजा र तिनको सम्बन्धित जाति/समुदाय (सारङ्गी–गन्धर्व, बिनायो–शेर्पा/तामाङ) • पञ्चेबाजा समूहमा पर्ने बाजाहरू • नेपाली लोकबाजाको महत्त्व