हाम्रा लोक तथा शास्त्रीय नृत्य

यो भनाइ सत्य हो किनभने लोकनृत्य मौलिक लोकगीत वा लोक भाकामा आधारित भई सुर, ताल, लयमा प्रस्तुत गरिन्छ, अर्थात् लोकगीतविना लोकनृत्यको कल्पनासमेत गर्न सकिँदैन। त्यसै गरी धेरैजसो लोकनृत्य लोकबाजाको तालमा नाचिन्छन् — जस्तै धान नाच पालम गीत गाउँदै च्याबुक र ढोलक बजाई नाचिन्छ, बालन नाच खैंजडी बजाएर नाचिन्छ, टप्पा नाच मादलको तालमा नाचिन्छ भने कौरा नाच खैंजडीकै तालमा नाचिन्छ। यसरी लोकगीत र लोकबाजाले लोकनृत्यलाई ताल र भाव दिन्छन् भने लोकनृत्यले लोकगीत र लोकबाजालाई दृश्यात्मक अभिव्यक्ति दिन्छ। यसैले यी तीनओटा एक अर्काका परिपूरक हुन् भन्ने पुष्टि हुन्छ।

लोक तथा शास्त्रीय नृत्यको महत्त्व निम्नानुसार छ: १. यसले सामाजिक संस्कार, संस्कृति र परम्पराको जगेर्ना गर्दछ। २. यसले मनोरञ्जन प्रदान गर्दछ। ३. शास्त्रीय नृत्यले धार्मिक आस्था र विश्वासलाई मजबुत र बलियो बनाउँछ। ४. यसले सामाजिक सद्भाव र एकतालाई बलियो बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। ५. यसले जाति र समुदायको मौलिक पहिचान झल्काउँछ।

म अन्तर्राष्ट्रिय समारोहमा देउडा नृत्यको परिचय दिन्छु, किनभने यो नृत्य सामूहिक रूपमा हात र कुम जोडेर नाचिने भएकाले यसले नेपाली समुदायको एकता र सामूहिकतालाई राम्ररी झल्काउँछ। साथै देउडा गीतमा मानिसका दैनिक जीवनका भावना, दुख–सुख र परिवेशको वर्णन हुने भएकाले यसले नेपाली लोकजीवनको वास्तविक झलक पनि देखाउँछ, जुन विदेशी दर्शकका लागि नेपाली संस्कृति बुझ्न सजिलो हुन्छ।

देउडा नाच: गोलो घेरामा उभिएर एकअर्काको हात र कुम जोडेर सामूहिक रूपमा नाचिने नृत्य देउडा नृत्य हो। मुख्यतया कर्णाली तथा सुदूरपश्चिम प्रदेशका पहाडी समुदायमा यो नृत्य प्रचलित छ र गीतमा मानिसका क्रियाकलाप, स्वभाव, दुख, पिर, हर्ष र परिवेशको वर्णन हुन्छ। धान नाच: यो लिम्बू जातिमा प्रचलित नाच हो, विशेष गरी नेपालको पूर्वी पहाडी जिल्लामा नाचिन्छ। पालम गीत गाउँदै, च्याबुक र ढोलक बजाउँदै गोलो घेरामा यो नाच बाली भित्र्याउने समय र मेला पर्वमा नाचिन्छ।

यो प्रश्नको उत्तर विद्यार्थीले आफू बसोबास गरेको क्षेत्रमा प्रचलित नाच पहिचान गरी लेख्नुपर्दछ। उदाहरणका लागि, कर्णाली वा सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा बस्ने विद्यार्थीले देउडा नाचको परिचय दिन सक्छन् भने गुरुङ वा मगर समुदाय बाहुल्य क्षेत्रमा बस्नेले घाटु वा सोरठी नाचको परिचय दिन सक्छन्। परिचयमा नाचको नाम, सम्बन्धित जाति/समुदाय, नाचिने अवसर र यसको विशेषता उल्लेख गर्नुपर्दछ।

घाटु नाच वसन्त पञ्चमीदेखि पूर्णिमासम्म नाचिन्छ। यो नाच परशुराम राजा र यम्मावती रानीको कथामा आधारित भई रजस्वला नभएकी कन्यालाई नचाउने गरिन्छ। यो विशेष गरी गुरुङ, मगर र दुरा समुदायमा प्रचलित छ।

कार्तिक नाच राजा सिद्धिनरसिंह मल्लको पालादेखि प्रचलित शास्त्रीय नृत्य हो। यो विष्णु पुराणको नृसिंह अवतारको कथामा आधारित नाच हो र हरेक वर्ष कार्तिक महिनामा देखाइन्छ।

जट जटिन नाच नायक जट र नायिका जटिनको प्रेम कथामा आधारित मिथिला क्षेत्रको परम्परागत नाच हो। खडेरीबाट मुक्त हुनका लागि इन्द्र देवतालाई खुसी पार्न श्रावण पूर्णिमादेखि भाद्र पूर्णिमासम्म यो नाच नाचिन्छ।

• लोकनृत्य र शास्त्रीय नृत्यको अर्थ र भिन्नता • प्रमुख नृत्यहरू र तिनको सम्बन्धित जाति/समुदाय र अवसर • लोकबाजा, लोकगीत र लोकनृत्यबिचको अन्तरसम्बन्ध • लोक तथा शास्त्रीय नृत्यको महत्त्व