सामाजिक समस्याको पहिचान र समस्या समाधान सिप

यस अध्यायमा सामाजिक समस्या भनेको के हो, यसलाई कसरी पहिचान गर्ने, यसले पार्ने असर र यसबाट बच्ने उपायहरूबारे शिक्षक र विद्यार्थीबिचको संवादमार्फत चर्चा गरिएको छ। यो अध्याय एकाइभरका सबै सामाजिक समस्यालाई बुझ्ने र समाधान गर्ने सामान्य सिप सिकाउने अध्याय भएकाले SEE परीक्षाका लागि महत्त्वपूर्ण छ। यसबाट समस्या पहिचानको तरिका, असर र समाधानका उपायसम्बन्धी प्रश्नहरू सोधिने गरिन्छन्।

सामाजिक मूल्य मान्यता र नियम विपरीतका व्यवहारहरू जसले व्यक्ति र समाजलाई नकारात्मक असर गर्छ, तिनीहरू नै सामाजिक समस्या हुन्। मानव समाजमा प्रचलनमा रहेका विकृत व्यवहारहरू सामाजिक समस्याका रूपमा रहेको देखिन्छ। धूमपान, मध्यपान, फजुल खर्च, बालविवाह, घरेलु हिंसा, बालश्रम आदि नेपाली समाजमा प्रचलनमा रहेका प्रमुख सामाजिक समस्याहरू हुन्।

सामाजिक समस्या पहिचान गर्न सर्वप्रथम हामीले समस्याको मूल कारण नै खोज्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, कुनै व्यक्तिलाई मध्यपानको लत लागेको छ भने उसले किन मध्यपान गर्न थाल्यो भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ। गलत साथीको सङ्गतले हो कि, देखासिकीले हो कि अन्य कारणले हो भन्ने जान्न आवश्यक हुन्छ। सामाजिक समस्या पहिचान गर्ने अर्को तरिका भनेको समस्या सिर्जना हुनुको पृष्ठभूमि थाहा पाउनु हो। जस्तो कि एउटा व्यक्ति चुरोट पिउने लतमा फसेको छ भने उसले चुरोट पिउने अवस्था कसरी सिर्जना भयो भन्ने कुरा थाहा पाउनुपर्छ — घर परिवारका कुनै सदस्यले चुरोट पिएको देखेर हो कि, साथीभाइको करकापले हो वा यसको असरबारे कम जानकारी भएर हो भन्ने कुरा थाहा पाउनुपर्छ।

सामाजिक समस्याको विविधतासँगै यसको असर पनि फरक फरक हुन्छ। जस्तो कि मद्यपान र धूमपानले विभिन्न प्रकारका रोगहरू लाग्ने, समाजमा अपमानित भइने, पैसा खर्च हुने, गलत साथीको सङ्गत बढ्नेजस्ता असरहरू हुन्छन्। बालविवाहले शारीरिक र मानसिक असर पार्ने हुन्छ। कम उमेरमै आमा बन्ने सम्भावना हुँदा आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्य कमजोर हुन्छ। पढाइलाई निरन्तरता दिन कठिन हुने, जागिर र अन्य पेसा अवलम्बन गर्ने अवसरबाट वञ्चित हुने अवस्था आउँछ।

सामाजिक समस्याबाट बच्ने उपायहरू पनि सामाजिक समस्याको प्रकृति र सिर्जित अवस्थामा निर्भर रहन्छ। सामाजिक समस्या समाधानका विभिन्न विकल्पहरू हुन्छन्। ती सबै विकल्पका राम्रा पक्ष र नराम्रा पक्ष थाहा पाउनुपर्छ। त्यसपछि भएका विकल्पमध्ये उपयुक्त विकल्पको छनोट गर्नुपर्छ। जस्तै: कसैले धूमपान तथा मध्यपान गर्न प्रस्ताव गरेको छ भने उक्त प्रस्तावको इन्कार गर्नु नै यो समस्याबाट बच्ने उत्तम उपाय हो। तर सबै समस्याको समाधान एउटै किसिमका नहुन सक्छन्। त्यस्ता निर्णयहरू गर्दा अवस्था, परिवेश, समय आदि कुरालाई ख्याल गर्दै निर्णय लिनुपर्ने हुन्छ।

त्यस्तै कुलतमा लागेका साथीको सङ्गत नगर्ने, आफूलाई राम्रा काममा व्यस्त राख्ने, सिर्जनशील हुने, भविष्य निर्माणमा प्रतिबद्ध हुनेजस्ता उपायहरू अपनाउन सक्दा पनि कुलतबाट बच्न सकिन्छ।