विश्वका हावापानीका प्रकारहरू

निश्चित अक्षांशीय दायराभित्र समान विशेषता (ताप, वर्षा, वायुको चाप) भएको हावापानी पाइने भूभागलाई हावापानीको प्रदेश भनिन्छ। विश्वको हावापानीलाई मुख्यतः उष्ण मण्डल, समशीतोष्ण मण्डल र शीत मण्डल गरी तीनओटा प्रदेशमा वर्गीकरण गरिएको छ र यी प्रत्येक मण्डलअन्तर्गत पनि छुट्टाछुट्टै विशेषता भएका थप उपप्रदेशहरू पर्दछन्।

विश्वमा पाइने हावापानीका प्रकार र तीअन्तर्गत पर्ने उपप्रदेशहरू निम्न तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ।

समशीतोष्ण क्षेत्रमा ठिक्कको हावापानी पाइनुका कारणहरू निम्नानुसार छन्। १. यो क्षेत्र भूमध्य रेखा (उष्ण मण्डल) र ध्रुवीय क्षेत्र (शीत मण्डल) को बीचमा ३०° देखि ६०° अक्षांशसम्म पर्ने भएकाले यहाँ न उष्ण मण्डलजस्तो सिधा सूर्यकिरणको अत्यधिक ताप हुन्छ, न शीत मण्डलजस्तो सूर्यकिरण एकदमै छड्के पर्ने हुँदा हुने अत्यधिक जाडो हुन्छ। २. वर्षभरि तातो र चिसोको समान अवस्था रहन्छ, जसले गर्दा मौसम सन्तुलित रहन्छ। ३. यस क्षेत्रमा पर्याप्त मात्रामा वर्षा हुने भएकाले खडेरी वा अत्यधिक सुख्खापनको समस्या पनि कम हुन्छ। यिनै कारणले समशीतोष्ण क्षेत्र मानव जीवनका लागि अनुकूल र हावापानी, वनस्पति, मानव जाति तथा संस्कृतिको विविधताको क्षेत्र मानिन्छ।

यो प्रश्नको उत्तर व्यक्तिको वास्तविक बसोबास स्थानअनुसार फरक-फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि, नेपालको काठमाडौं उपत्यकामा बस्ने विद्यार्थीले आफ्नो ठाउँ समशीतोष्ण मण्डलअन्तर्गत पर्ने कुरा उल्लेख गर्न सक्छ, जहाँ ग्रीष्म ऋतुमा तातो र वर्षा हुने तथा हिउँदमा चिसो तर धेरै जाडो नहुने अनुभव हुन्छ। तराई क्षेत्रमा बस्नेले आफ्नो ठाउँ उष्ण मण्डलसँग मिल्दोजुल्दो (गर्मी बढी, वर्षायाममा प्रशस्त वर्षा) रहेको उल्लेख गर्न सक्छन् भने हिमाली क्षेत्रमा बस्नेले चिसो हावापानी र हिउँ पर्ने अनुभवको वर्णन गर्न सक्छन्। विद्यार्थीले आफ्नो वास्तविक ठाउँको ऋतुगत तापक्रम र वर्षाको अनुभव (गर्मी हुने महिना, जाडो हुने महिना, वर्षा हुने र नहुने महिना) समावेश गरी आफ्नै भाषामा विवरण तयार गर्नुपर्छ।

भूमध्य रेखाबाट दुवै गोलार्धको ३०° अक्षांशसम्मको क्षेत्रलाई उष्ण मण्डल भनिन्छ। यस मण्डलमा वर्षभरि सूर्यको किरण सिधा रूपमा पर्ने हुनाले निकै गर्मी हुन्छ, स्थान र समयअनुसार फरक फरक वर्षा हुन्छ, र यहाँ ताप, चाप र वर्षा उच्च हुन्छ।

शीत मण्डलमा वर्षा कम हुनुको कारण त्यहाँ बहने चिसो र सुख्खा वायु हो। साथै प्रायः वर्षभरि सूर्यको किरण छड्के पर्ने र तापक्रम शून्य डिग्रीभन्दा तल रहने हुनाले वायुमण्डलमा जलवाष्प थोरै हुन्छ, जसले गर्दा खासै वर्षा हुँदैन।

कर्कट रेखा र मकर रेखा उष्ण मण्डलमा पर्दछन्। कर्कट रेखा उत्तरी गोलार्धमा र मकर रेखा दक्षिणी गोलार्धमा २३½ डिग्री अक्षांशमा अवस्थित छन्, जुन दुवै उष्ण मण्डल (०° देखि ३०° अक्षांश) भित्रै पर्दछन्।

• तीन मण्डलको अक्षांशीय दायरा र विशेषता • प्रत्येक मण्डलअन्तर्गत पर्ने उपप्रदेशको सङ्ख्या र नाम • समशीतोष्ण मण्डल ठिक्कको हावापानी हुनुका कारण • कर्कट र मकर रेखाको अवस्थिति • शीत मण्डलमा वर्षा कम हुनुको कारण