विश्वको हावापानी — धरातलीय विविधता र प्रभाव

धरातलीय स्वरूपले जनजीवनमा प्रभाव पार्दछ भन्ने तथ्यलाई नेपालको उदाहरणबाट प्रस्ट रूपमा प्रमाणित गर्न सकिन्छ। नेपाल तराई, पहाड र हिमाल गरी तीन फरक-फरक धरातलीय स्वरूप भएको देश हो। तराई क्षेत्रको समथर जमिन र तातो हावापानीका कारण त्यहाँका मानिसको मुख्य पेसा धान, उखु जस्ता कृषि र पातलो पहिरन हुन्छ भने घरहरू प्रायः खर वा टिनको छानायुक्त हुन्छन्। पहाडी क्षेत्रमा भिरालो जमिन र समशीतोष्ण हावापानीका कारण त्यहाँ खडेरी खेती, पशुपालन प्रमुख पेसा हुन्छ र घरहरू ढुङ्गा-माटोका बलिया बनाइन्छन्। हिमाली क्षेत्रमा अग्लो उचाइ र अत्यधिक जाडोका कारण त्यहाँका मानिस पशुपालन, पर्यटन र व्यापारमा निर्भर हुन्छन् र बाक्ला ऊनी कपडा तथा ढुङ्गा-काठका बलिया घर बनाउँछन्। यसरी नेपालका तीनओटै भौगोलिक क्षेत्रमा धरातलीय भिन्नताले पेसा, पहिरन र आवासमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारेको देखिन्छ।

सभाना (उष्ण तृणभूमि) क्षेत्रमा धेरै प्रजातिका जनावर पाइनुको कारण त्यहाँको विशिष्ट हावापानी र वनस्पति हो। यस क्षेत्रमा ग्रीष्ममा वर्षा हुने भएकाले घाँसका लागि निकै राम्रो र अनुकूल वातावरण हुन्छ, तर ठुला बिरुवा हुर्कन नसक्ने भएकाले फराकिलो घाँसे मैदान (सभाना) फैलिएको हुन्छ। यस्तो विस्तृत घाँसे मैदानले धेरै शाकाहारी जनावर (जिराफ, जेब्रा, हात्ती अर्ना आदि) र तिनलाई सिकार गर्ने मासाहारी जनावर (हायना आदि) दुवैका लागि प्रशस्त खाद्य र आवास उपलब्ध गराउँछ, जसका कारण यहाँ धेरै प्रजातिका जीवजन्तु पाइन्छन् र यसैले यसलाई संसारको चिडियाखाना पनि भनिन्छ।

नेपालको उत्तरी क्षेत्र पाँच हजार मिटर माथिको उचाइमा बोटबिरुवा नपाइनुको कारण त्यहाँको अत्यन्त चिसो र विषम हावापानी हो। उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम घट्दै जान्छ (हरेक १६०–१६५ मिटर उचाइमा करिब १० डिग्री सेल्सियस तापक्रम घट्ने) र यति धेरै उचाइमा तापक्रम सदैव हिमबिन्दुभन्दा तल रहन्छ। यस्तो अत्यधिक जाडो, पातलो हावा र वर्षभरि हिउँले ढाकिने अवस्थामा वनस्पति उम्रन र हुर्कनका लागि आवश्यक न्यूनतम तापक्रम, माटो र प्रकाश-संश्लेषणको अनुकूल वातावरण नै रहँदैन। यसैले नेपालको हिमाली क्षेत्रमा पाँच हजार मिटरभन्दा माथि बोटबिरुवा पाइँदैनन्।

संस्कृति र संस्कारलाई पनि हावापानी र धरातलले प्रभाव पारेको हुन्छ भन्ने तथ्य आफ्नो परिवेश (नेपाल) को उदाहरणबाट प्रस्ट पार्न सकिन्छ। नेपालमा कृषिप्रधान समाज भएकाले धान रोप्ने र काट्ने समयसँग जोडिएका चाडपर्व (जस्तै रोपाइँ र दसैं-तिहार) मनाइन्छ, जुन कृषि ऋतु अर्थात् हावापानीको चक्रसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ। त्यस्तै हिमाली क्षेत्रका मानिसको पहिरन (ऊनी लुगा, ढाका टोपी) र घर निर्माण शैली (ढुङ्गा-काठका बलिया घर) त्यहाँको चिसो हावापानी र अग्लो धरातलअनुरूप विकसित भएका छन् भने तराईका मानिसको पहिरन (पातलो सुती कपडा) र घर (खर वा टिनको छाना) त्यहाँको तातो हावापानीअनुरूप बनेका छन्। यसरी हावापानी र धरातलले खानपान, पहिरन, घर निर्माण शैली र चाडपर्वसमेतलाई प्रभाव पारेको स्पष्ट देखिन्छ।

उष्ण भूमध्यरेखीय हावापानीमा वर्षैभरि गर्मी र आर्द्रता रहने भएकाले त्यहाँ सदाबहार कडा काठका थोरै हाँगायुक्त ठुला वनस्पति (रबर, टिक, साल, रोजवुड, एबोनी) पाइन्छन्। यसको विपरीत शीत प्रदेशमा अत्यधिक जाडो हुने भएकाले त्यहाँ त्रिकोण आकारका, मसिना पात र लचकदार हाँगा भएका कोणधारी वनस्पति (सल्ला, धुपी, देवदार, फर, स्प्रुस) पाइन्छन्, जुन हिउँको भारसँग सजिलै सामना गर्न सक्छन्।

जर्मनीको भूमध्यसागरीय हावापानी क्षेत्रमा मानिसको जीवनशैली उन्नत हुनुको कारण त्यहाँको अनुकूल हावापानी (न धेरै गर्मी न धेरै जाडो) हो, जसले कृषिजन्य र औद्योगिक वस्तुको उत्पादन बढाउन मद्दत गरेको छ। यसका साथै त्यहाँका मानिस जाँगरिला र सिर्जनशील भएकाले कला, साहित्य, विज्ञानका अतिरिक्त उद्योग, व्यापार र सेवा क्षेत्रको विकासमा पनि यो क्षेत्र अग्रणी बनेको छ, जसले समग्रमा जीवनस्तर उकास्न सहयोग पुऱ्याएको छ।

अमेजन बेसीका आदिवासी रेड इन्डियनको पहिरन र घर निर्माण शैली त्यहाँको गर्मी र आर्द्र हावापानीसँग मिल्दोजुल्दो छ। त्यहाँ वर्षैभरि गर्मी हुने भएकाले उनीहरू पातलो कपडा लगाउँछन्, जसले शरीरलाई हावा र चिस्यान पाउन मद्दत गर्छ। साथै वरपर प्रशस्त मात्रामा खर तथा वनस्पति पाइने भएकाले उनीहरूले खरको छानायुक्त घर बनाउँछन्, जुन स्थानीय स्रोतमा आधारित र गर्मी हावापानीका लागि उपयुक्त हुन्छ।

• तीन फरक हावापानी क्षेत्र (भूमध्यरेखीय, भूमध्यसागरीय, शीत प्रदेश) का विशेषता • हावापानीअनुसार वनस्पतिको प्रकार (सदाबहार, पतझर, कोणधारी) • हावापानी र धरातलले पहिरन, घर निर्माण र पेसामा पार्ने प्रभाव • सभाना क्षेत्रमा जैविक विविधता हुनुको कारण • उचाइले वनस्पति वृद्धिमा पार्ने सीमा (नेपालको हिमाली क्षेत्र) • हावापानी र धरातलले संस्कृति र चाडपर्वमा पार्ने प्रभाव