अफ्रिका महादेश

यस अध्यायमा अफ्रिका महादेशको भौतिक अवस्थिति, वनस्पति, हावापानी तथा यसको सामाजिक-आर्थिक विकासोन्मुख अवस्थाबारे अध्ययन गरिन्छ। यो अध्याय SEE का लागि महत्त्वपूर्ण छ किनभने महादेशको अवस्थिति, क्षेत्रफल, प्रमुख भौगोलिक तथ्यहरू, हावापानीको विविधता, वनस्पति-वन्यजन्तु र सामाजिक-आर्थिक विकाससम्बन्धी तथ्यहरू बारम्बार सोधिने विषय हुन्।

अफ्रिका क्षेत्रफलको हिसाबले विश्वको दोस्रो ठुलो महादेश हो। यस महादेशले पृथ्वीको कुल भूभागको करिब २०.२५% अर्थात् ३,०२,२१,५३२ वर्ग कि.मि. क्षेत्रफल ओगटेको छ। अफ्रिका ३७° उत्तरी अक्षांशदेखि ३५° दक्षिणी अक्षांशसम्म र १८° पश्चिम देशान्तरदेखि ५१° पूर्वी देशान्तरसम्म फैलिएको छ। यस महादेशको पूर्वमा हिन्द महासागर तथा लालसागर, पश्चिममा आन्ध्र महासागर, उत्तरमा भूमध्यसागर र दक्षिणमा कुमेरु महासागर पर्दछन्। यसको उत्तर दक्षिण लम्बाइ सरदर ८००० कि.मि. र पूर्व पश्चिम चौडाइ ७४०० कि.मि. रहेको छ। यो महादेशलाई भूमध्यरेखाले लगभग बिच भागबाट काटेर गएको छ। विश्वमा सबैभन्दा धेरै राष्ट्र भएको महादेश अफ्रिका हो।

भौगोलिक स्वरूप र अवस्थितिको प्रभावले गर्दा यो महादेशको अधिकांश क्षेत्रको हावापानी विषम छ। भूमध्यरेखीय भूभाग र कङ्गो बेसीमा उष्ण तथा ओसिलो हावापानी पाइन्छ। महादेशको उत्तरमा विशाल साहारा मरुभूमि रहेका कारण त्यहाँको हावापानी अत्यन्त गर्मी र शुष्क छ। दक्षिण पूर्वी भागमा उष्ण मौसमी हावापानी पाइन्छ भने दक्षिण अफ्रिकी उच्च समस्थलीय क्षेत्रमा ग्रीष्ममा धेरै गर्मी र हिउँदमा धेरै जाडो हुने हावापानी पाइन्छ। महादेशको पश्चिमोत्तर क्षेत्र र दक्षिण अफ्रिकाको दक्षिण पश्चिम क्षेत्रमा भूमध्यसागरीय हावापानी पाइन्छ। दक्षिण पूर्वका टापु क्षेत्रमा मौसमी हावापानी पाइन्छ। अफ्रिका महादेशमा वनस्पतिको विविधता रहेको छ।

भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा उष्ण, ओसिलो र व्यापक वर्षा हुने भएकाले त्यहाँ सदाबहार जङ्गल पाइन्छ। महादेशको भित्री मध्य भागमा कम वर्षा हुने विशाल रूपमा फैलिएको 'सभाना' घाँसेमैदान क्षेत्र पर्दछ। यस महादेशमा पतझर, क्याक्टस, छत्राकार वनस्पति पाइन्छन्। यहाँ जेब्रा, जिराफ, हात्ती, जलगैंडा, अस्ट्रिच, इमु जस्ता जीवजन्तु पाइन्छन्।

लामो अवधिसम्मको भोकमरी, गृह युद्ध, रोगव्याधी, अशिक्षा र गरिबीबाट गुज्रिएको अफ्रिका हाल शान्ति, विकास र समृद्धितर्फ उन्मुख छ। आठ सयभन्दा बढी जातजातिका मानिस बसोबास गर्ने र दुई हजारभन्दा बढी भाषा बोलिने यो महादेश विविधताको स्थल हो। सभाना, भेल्ड जस्ता विशाल घाँसेमैदान र सयौं प्रजातिका वन्यजन्तुको बासस्थान, इजिप्टको पिरामिड, भिक्टोरिया झरनाले यहाँको पर्यटन प्रवर्धनमा मदत पुऱ्याएको छ।

मध्य अफ्रिकी क्षेत्रको जङ्गल आसपासमा बसोबास गर्ने मानिसको जीवनशैली परम्परागतबाट आधुनिकतातर्फ बढेको छ। अफ्रिका महादेशमा सुन, चाँदी, हिरा, पेट्रोल, तामालगायतका बहुमूल्य खनिज सम्पदा छन्। दक्षिण अफ्रिका विश्वकै सबैभन्दा ठुलो मात्रामा हिराको उत्पादन र निर्यात गर्ने मुलुक हो। मिश्र, गिजाको पिरामिड, नाइल नदीको सभ्यता यहाँका प्राचीन सांस्कृतिक सम्पदा हुन्। अफ्रिकी मुलुकका मानिसको मुख्य पेसा कृषि हो। कृषिको व्यावसायीकरण र आधुनिकीकरणले उत्पादनमा वृद्धि भएको छ। विदेशी लगानीमा सुविधायुक्त ठुला ठुला औद्योगिक तथा व्यावसायिक क्षेत्र स्थापना गरिएका छन्। ती क्षेत्रमा खाद्यान्न, कोका, कफी, केरा र जुट जस्ता रेसादार बाली ठुलो मात्रामा उत्पादन भएको र रोजगारीका अवसरमा उल्लेख्य सुधार आएको छ। पाठ्यपुस्तकमा प्रस्तुत IMF, २०२१ को तथ्याङ्कले नाइजेरिया, दक्षिण अफ्रिका र इजिप्टलगायतका देश अफ्रिकाकै ठुला अर्थतन्त्र भएको र समग्रमा अफ्रिकाको सामाजिक आर्थिक अवस्था सुधारोन्मुख रहेको देखाउँछ।