वि.सं. २०६३ देखि २०७९ सम्मका राजनीतिक घटनाक्रम

संविधान सभाबाट निर्मित संविधान जनमुखी हुन्छ भन्नुका कारणहरू: १. संविधान सभाका सदस्यहरू जनताद्वारा प्रत्यक्ष निर्वाचित हुने भएकाले संविधान निर्माणमा जनताको सोझो प्रतिनिधित्व हुन्छ। २. विभिन्न जात, जाति, क्षेत्र, लिङ्ग र वर्गका प्रतिनिधिहरूको सहभागिता हुने भएकाले संविधान समावेशी बन्छ। ३. संविधान सभाभित्र व्यापक छलफल, बहस र सहमतिका आधारमा संविधानका प्रावधानहरू टुङ्गिने भएकाले जनताका आवाज र आकांक्षा संविधानमा समेटिन्छन्। ४. नेपालको संविधान २०७२ पनि यसै प्रक्रियाबाट, अर्थात् जनताद्वारा निर्वाचित संविधान सभाबाट जारी भएको थियो, जसले यसलाई जनमुखी बनाएको छ। यसैले संविधान सभाबाट बनेको संविधानलाई जनमुखी संविधान भनिन्छ।

पहिलो संविधान सभाबाट संविधान जारी हुन नसक्नुका कारणहरू: १. संविधान सभाले निर्धारित दुई वर्षको समयभित्रै संविधान निर्माण गरी जारी गर्नुपर्ने संवैधानिक व्यवस्था रहेकोमा उक्त अवधिमा संविधानका विवादास्पद विषयमा दलहरूबिच पूर्ण सहमति हुन सकेन। २. यसैले दुई पटकसम्म संविधान संशोधन गरी संविधान सभाको कार्यकाल थपिनुपर्‍यो। ३. थपिएको अवधिमा पनि दलहरूबिच सहमति नबन्दा संविधान जारी हुन सकेन। ४. परिणामस्वरूप वि.सं. २०६९ जेठ १४ गते पहिलो संविधान सभा नै विघटन हुन पुग्यो।

नेपालमा गणतन्त्र स्थापनाका कारणहरू: १. राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासन र निरङ्कुश कदमको विरुद्ध सात राजनीतिक दल र माओवादीबिच १२ बुँदे सम्झौता भई संयुक्त आन्दोलन (जनआन्दोलन २०६२/०६३) सञ्चालन भयो। २. उक्त आन्दोलनले राजतन्त्रको लोकप्रियतामा ठूलो ह्रास ल्यायो र दलहरूबिच राजतन्त्र अन्त्य गरी गणतन्त्र स्थापना गर्ने सहमति बन्यो। ३. विस्तृत शान्ति सम्झौता र अन्तरिम संविधानले संविधान सभाको निर्वाचन र गणतन्त्रसम्बन्धी प्रक्रियालाई अगाडि बढायो। ४. वि.सं. २०६४ चैत्रमा भएको संविधान सभाको निर्वाचनमा गणतन्त्रवादी शक्तिहरूको प्रभुत्व रह्यो। ५. वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते संविधान सभाको प्रथम बैठकले नै शाहवंशीय राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्रको स्थापना गर्‍यो।

वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलन र २०६२/०६३ को जनआन्दोलनबिचका समानता र भिन्नता निम्नानुसार छन्: समानता: १. दुवै आन्दोलन निरङ्कुश/एकल शासन व्यवस्था विरुद्ध भएका जनआन्दोलन थिए। २. दुवैमा नेपाली काङ्ग्रेसको प्रमुख नेतृत्व रह्यो। ३. दुवै आन्दोलनमा आम जनताको व्यापक सहभागिता र समर्थन रह्यो। ४. दुवैले नेपालको राजनीतिक व्यवस्थामा ठूलो परिवर्तन ल्याए। भिन्नता: १. वि.सं. २०४६ को आन्दोलन नेपाली काङ्ग्रेस र संयुक्त वाममोर्चाको आह्वानमा निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था विरुद्ध भएको थियो भने २०६२/०६३ को आन्दोलन सात राजनीतिक दल र नेकपा माओवादी (जो पहिले सशस्त्र सङ्घर्षमा थियो) समेतको संयुक्त सहभागितामा राजाको प्रत्यक्ष शासन विरुद्ध भएको थियो। २. वि.सं. २०४६ को आन्दोलनको नतिजास्वरूप संवैधानिक राजतन्त्रसहितको बहुदलीय व्यवस्था स्थापना भएको थियो भने २०६२/०६३ को आन्दोलनले अन्ततः राजतन्त्र नै पूर्ण रूपमा अन्त्य गरी गणतन्त्र स्थापना गर्‍यो। ३. २०६२/०६३ को आन्दोलन लगातार १९ दिनसम्म सञ्चालन भई छोटो अवधिमै ठूलो परिणाम ल्यायो।

नेपालको संविधान वि.सं. २०७२ असोज ३ गते दोस्रो संविधान सभाबाट जारी भएको थियो।

गणतन्त्र नेपालका प्रथम राष्ट्रपति डा. रामवरण यादव, उपराष्ट्रपति परमानन्द झा र पहिलो प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल थिए।

निर्वाचन सम्पन्न गराउने विशेष जिम्मेवारीसहित गठन गरिने तटस्थ सरकारलाई चुनावी सरकार भनिन्छ। नेपालमा दलहरूबिचको सहमतिअनुरूप सर्वोच्च अदालतका बहालवाला प्रधानन्यायाधीश खिलराज रेग्मीको अध्यक्षतामा वि.सं. २०६९ चैत्र १ गते चुनावी सरकार गठन भएको थियो, जसले संविधान सभाको दोस्रो निर्वाचन सम्पन्न गरायो।

वि.सं. २०७४ वैशाख, असार र असोजमा नयाँ संरचनाअनुसारको स्थानीय तहको निर्वाचन भयो भने वि.सं. २०७४ को मंसिरमा सङ्घीय (प्रतिनिधि सभा) र प्रदेश सभाको निर्वाचन सम्पन्न भयो।

वि.सं. २०७९ वैशाख ३० गते स्थानीय तहको निर्वाचन सम्पन्न भयो भने वि.सं. २०७९ मंसिर ४ गते प्रतिनिधि सभा र सातओटै प्रदेश सभाको निर्वाचन सम्पन्न भयो। यस निर्वाचनपछि पुष्पकमल दाहालको प्रधानमन्त्रीत्वमा सरकार गठन भयो।

• विस्तृत शान्ति सम्झौता र अन्तरिम संविधान • गणतन्त्रको स्थापना र यसका कारण • पहिलो र दोस्रो संविधान सभाको निर्वाचन र नतिजा • नेपालको संविधान २०७२ जारी हुनुको महत्व • चुनावी सरकार र यसको भूमिका • वि.सं. २०७४ र २०७९ का स्थानीय, प्रदेश र सङ्घीय निर्वाचनहरू • जनआन्दोलन २०४६ र २०६२/०६३ बिचको तुलना