प्रथम विश्वयुद्ध — कारण र घटनाक्रम

मानव सभ्यताको इतिहासको एउटा विध्वंसात्मक कालखण्डका रूपमा चिनिएको प्रथम विश्वयुद्धमा विश्वका अधिकांश देश कुनै न कुनै प्रकारले सहभागी भएका थिए। यस अध्यायमा प्रथम विश्वयुद्ध सुरु हुनुका दूरगामी तथा तत्कालीन कारणहरू र यसका प्रमुख घटनाक्रमहरू अध्ययन गरिन्छ। यो अध्याय SEE का लागि महत्वपूर्ण छ किनभने यसबाट विश्व इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण घटना र युद्धमा पुर्‍याउने गुटबन्दी, राष्ट्रवाद, साम्राज्यवाद जस्ता अवधारणाहरू बुझ्न सकिन्छ।

सन् १९१४ को जुलाई २८ मा अस्ट्रिया हंगेरीद्वारा सर्बियामाथि आक्रमण भएपछि सुरु भएको यो युद्ध सन् १९१९ जुन २८ मा भर्सेलिजको सन्धिमा हस्ताक्षर गरिएपछि अन्त्य भएको थियो। विशेष गरी मित्र राष्ट्रअन्तर्गतका मुख्य देश बेलायत, फ्रान्स, रुस, इटालीलगायतका देशको समूह र धुरी राष्ट्रअन्तर्गतका जर्मनी, अस्ट्रिया हंगेरी, टर्कीलगायतका देशको समूहबिचमा यो विनाशकारी युद्ध भएको थियो। इतिहासकारले यस युद्धलाई महँगो र रक्तपातपूर्ण भनेर उल्लेख गरेका छन्।

जर्मनीका चान्सलर अटोभान बिस्मार्कले आफ्नो देशको सीमा जसरी भए पनि विस्तार गर्ने नीति तय गरेका थिए। यसै क्रममा सन् १८७१ मा उनले फ्रान्समाथि आक्रमण गरी एल्सेस र लोरेन प्रान्त कब्जा गर्यो। बिस्मार्कले युरोपमा फ्रान्सलाई एक्लो बनाउने नीति लिएका थिए, जसले गर्दा फ्रान्स र जर्मनीबिच शत्रुता सुरु भयो। यसै क्रममा जर्मनीले अस्ट्रिया हंगेरीसँग सन् १८७९ मा र इटालीसँग सन् १८८२ मा गोप्य सम्झौता गर्‍यो, जसलाई त्रिपक्षीय सन्धि भनिन्छ। सन् १८९० मा बिस्मार्कको पतन भएपछि फेरि फ्रान्सले जर्मनी विरुद्ध गतिविधि गर्न थाल्यो। सन् १८९४ मा फ्रान्सले रुससँग र सन् १९०४ मा बेलायतसँग सन्धि गर्‍यो, जसलाई त्रिपक्षीयमैत्री सन्धिका नामले चिनिन्छ। यी गोप्य सन्धिले युरोपका राष्ट्रहरू दुई शक्तिशाली गुटमा विभाजित हुन पुगे, जसले गर्दा आपसमा शंकाका साथै अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, घृणा, बदलाको भावना, ईर्ष्या र तनावको सिर्जना भयो र युद्धको कारण बन्न पुग्यो।

युरोपका देश विशेष गरी जर्मनी र इटालीका जनतामा आफ्नो राष्ट्रप्रतिको भावना उच्च बिन्दुमा पुगेको थियो। यतिसम्मकी उनीहरू संसारमा अरू कुनै पनि राष्ट्रको अस्तित्वलाई गौण मान्दथे भने विश्वमा शासन गर्नका लागि आफ्नो जन्म भएको हो भन्ने गर्थे। यस प्रकारको उग्रराष्ट्रवादले राष्ट्रबिच दुरी बढायो। यस्तै जर्मनी र इटालीले आफ्ना सैनिकको सङ्ख्यामा समेत उल्लेख्य वृद्धि गरे। युरोपका अन्य राष्ट्रहरूले पनि आफ्नो सैन्य शक्ति बढाउने होड नै चलाए साथै प्रशस्त मात्रामा हातहतियारको वृद्धि गरे। सेना र हतियारको वृद्धिका कारण युरोपका राष्ट्रमा घमण्ड र उग्रतामा थप वृद्धि भयो, जुन युद्ध निम्त्याउने कारक बन्यो।

युरोपका देशले आफ्नो उद्योग र व्यापारको विस्तार गर्ने क्रममा आफ्नै मुलुकको बजार तथा कच्चा पदार्थको कमी भएको महसुस गरे। यसका लागि उनीहरूले एसिया, अफ्रिका तथा दक्षिण अमेरिकी मुलुकलाई व्यापारिक उपनिवेश बनाए। ती देशहरूमा चरम शोषण र आर्थिक नियन्त्रण गर्न थाले। यस कार्यमा युरोपका देश खास गरी बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी, इटाली र रुसबिच प्रतिस्पर्धा र होडबाजी चल्यो। यो अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाले तनाव सिर्जना गर्‍यो। यस क्रममा एकले अर्काको अभियानमा बाधा पार्ने र समस्या सिर्जना गरिदिने कार्य गर्न थाले। यसरी एउटाको साम्राज्यमाथि अर्कोले आक्रमण गर्ने, अवरोध गर्ने कार्यले अन्ततः युद्धको स्वरूप लिन पुग्यो।

तत्कालीन समयमा युरोपका विभिन्न देशबाट प्रकाशित हुने भ्रमपूर्ण समाचारले राष्ट्रबिच अनावश्यक तनाव र अविश्वास सिर्जना गरेको थियो। एउटा देशबाट प्रकाशित समाचारले अर्को देशका बारेमा अपमान, घृणा र ईर्ष्या सिर्जना गर्दथ्यो। हरेक देशका समाचारपत्रले आफ्नो देशका बारेमा अनावश्यक बढाइचढाइ गरी लेख्ने गर्दथे। विरोधीका बारेमा नकारात्मक, झुठो, कपोलकल्पित र पूर्वाग्रहपूर्ण समाचार प्रसारण गर्दथे। यस्ता कार्यले जनतामा भ्रम सिर्जना भई युद्धको वातावरण तयार भएको थियो।

टर्की साम्राज्यअन्तर्गत ग्रिस, बुल्गेरिया, सर्बिया, मेसोडोनिया पर्दथे, जसलाई अटोमन इम्पायर (Ottoman Empire) भनिन्थ्यो। यिनीहरू एकआपसमा लडाइँ गरिरहन्थे भने टर्कीले उनीहरूमाथि गरेको दमनपूर्ण व्यवहारका कारण टर्की विरुद्ध एक थिए। ती राज्यहरू संयुक्त प्रयासबाट स्वतन्त्र हुन चाहन्थे। यसका लागि उनीहरूले एउटा साझा लिग बनाए, जसलाई बाल्कन लिग भनेर चिनिन्छ। उनीहरूको एकताको उद्देश्य टर्कीलाई जितेर बराबरी बाँड्ने थियो। यसैअनुरूप बाल्कन लिगले सन् १९१२ मा टर्कीलाई आक्रमण गर्‍यो र चारओटै राज्य स्वतन्त्र भए। स्वतन्त्र भए पनि ती बाल्कन राज्यको आपसी लडाइँ यथावत् नै थियो। अस्ट्रिया हंगेरी र जर्मनीले आफ्नो स्वार्थका लागि बुल्गेरियालाई उचाली रहेका थिए। फलस्वरूप बुल्गेरियाले सर्बियालाई आक्रमण गर्‍यो तर सर्बियाले बुल्गेरियालाई कब्जा गर्‍यो र सर्बिया ठूलो राष्ट्र बन्न पुग्यो। युद्धका कारण बाल्कन प्रायद्वीपको यसप्रकारको समस्या बन्न पुग्यो।

बाल्कन राज्यअन्तर्गत पर्ने बोस्निया र हर्जगोभिना राज्यहरू सन् १९०८ को बर्लिन सम्मेलनद्वारा अस्ट्रिया हंगेरीको अधीनमा रहेका थिए। तिनीहरूका बासिन्दाको रहनसहन, भाषा र संस्कृति सर्बियासँग मिल्ने भएकाले उनीहरू सर्बियासँग मिल्न चाहन्थे। जसले गर्दा त्यहाँका युवाहरूले ब्ल्याक ह्यान्ड सोसाइटी नामको सङ्गठन निर्माण गरे। यसमा सर्बियाको गोप्य सहयोग रहेका कारण अस्ट्रिया हंगेरीसँग विवाद भयो र यो युद्धको कारण बन्न पुग्यो।

अस्ट्रिया हंगेरीका राजकुमार आर्कड्युक फ्रान्सिस फर्डिनान्ड र उनकी पत्नी सोफी चोटेक बोस्नियाको राजधानी साराजेभोको भ्रमणमा गएका थिए। २८ जुन १९१४ मा बोस्नियाका एक विद्यार्थी ग्राभिलो प्रिन्सिपले गोली हानेर उनीहरूको हत्या गरे। उनी ब्ल्याक ह्यान्ड सोसाइटीका सदस्य रहेका थिए। यस घटनामा जर्मनीको इसारामा अस्ट्रिया हंगेरीले ब्ल्याक ह्यान्ड सोसाइटीलाई प्रतिबन्ध लगाई दमन गर्न सर्बियालाई भन्यो। त्यसको अनुगमन अस्ट्रियाले गर्न पाउनुपर्ने माग राखेर अठचालिस घन्टे चेतावनी पठायो। सर्बियाले ब्ल्याक ह्यान्ड सोसाइटीलाई कारबाही र प्रतिबन्ध लगाउन सकिने तर त्यसको निगरानी अस्ट्रिया हंगेरीलाई गर्न नदिने कुरा प्रस्ट पार्‍यो। जसले गर्दा दुई देशबिच थप तनाव सिर्जना भयो। अस्ट्रिया हंगेरीले सन् १९१४ जुलाई २८ मा सर्बियामाथि आक्रमण गर्‍यो र यही घटनाबाट प्रथम विश्वयुद्धको प्रारम्भ भयो।