प्रथम विश्वयुद्धका परिणाम

प्रथम विश्वयुद्धको परिणाम भयानक रह्यो। यस युद्धका कारण धेरै जनधनको क्षति भएकाले यस युद्धलाई नरसंहारकारी युद्धका रूपमा लिइन्छ। यस अध्यायमा प्रथम विश्वयुद्धका विभिन्न परिणामहरू — राष्ट्रसङ्घको स्थापना, जनधनको क्षति, भर्सेलिजको सन्धि, राजतन्त्रको अन्त्य, आर्थिक सङ्कट, अधिनायकवादको उदय, नयाँ राष्ट्रको उदय — र प्रथम विश्वयुद्धमा नेपालीले खेलेको भूमिकाबारे अध्ययन गरिन्छ। SEE का लागि यो अध्याय महत्वपूर्ण छ किनभने यसले युद्धको दीर्घकालीन असर र नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय भूमिका बुझ्न सघाउँछ।

विश्वलाई युद्धबाट टाढा राख्ने, विश्व शान्ति कायम गर्ने, देशहरूबिचको द्वन्द्वलाई वार्ताद्वारा अन्त्य गर्ने उद्देश्यले तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति विड्रो विल्सनका पहलमा १० जनवरी १९२० मा राष्ट्रसङ्घको स्थापना भयो।

यस युद्धमा साढे छ करोड मानिस संलग्न थिए। करिब ९२ लाख मानिसको मृत्यु भएको थियो भने २ करोड ९० लाख मानिस घाइते भएका थिए। त्यस्तै कयौं मानिस बेपत्ता भएका थिए। यस युद्धमा करिब ३३ करोड ६० लाख अरब पाउन्ड खर्च भएको थियो। कयौं भौतिक संरचना नष्ट भएका थिए। युरोपका प्रमुख देश आर्थिक रूपमा टाट पल्टिएका थिए।

सन् १९१९ जुन २८ मा फ्रान्सको राजधानी पेरिसमा रहेको भर्सेलिजको दरबारमा मित्र राष्ट्र समूह र जर्मनीबिच प्रथम विश्वयुद्ध रोक्ने तथा यसको क्षतिपूर्ति भराउने सर्तसहित सन्धि भएको थियो। यस सन्धिलाई भर्सेलिजको सन्धि भनिन्छ। यो एकपक्षीय रूपमा जर्मनीमाथि लादिएको सन्धि थियो, जसका कारण जर्मनीले सन्धिमा आफू अपमानित भएको महसुस गरेको थियो।

यस युद्धको प्रभावले युरोपका अधिकांश मुलुकमा राजतन्त्रको अन्त्य हुन गई गणतान्त्रिक शासन व्यवस्थाको सुरुआत भएको थियो।

विश्वयुद्धका कारण युरोपका मुख्य देशको आर्थिक अवस्था ज्यादै नाजुक भएको थियो। अधिकांश युवाहरू युद्धमा सामेल भएका कारण कृषि, उद्योग, व्यापारका क्षेत्रमा प्रतिकूल असर परेको थियो। विश्वव्यापी रूपमा भोकमरीले सताएको थियो। बेरोजगारी, गरिबी, मुद्रास्फीति र महङ्गीले सताएको थियो।

भर्सेलिजको सन्धिपछि जर्मनीको अपमान भयो र अन्तर्राष्ट्रिय जगत्मा उसको शक्ति कमजोर बनाइएको थियो। यसैलाई आधार बनाएर जर्मनीमा नाजी पार्टीका नेता एडल्फ हिटलरले शक्ति आफ्नो हातमा लिए। त्यस्तै इटालीमा फासिस्ट पार्टीका मुसोलिनीको उदय भयो। उनीहरूले आफ्नो सत्ता टिकाउन विरोधीलाई दमन गर्ने, यातना दिने र हत्या गर्ने जस्ता कार्य गर्न लागे। यसरी अधिनायकवादको जन्म हुन पुग्यो।

प्रथम विश्वयुद्धपछि अल्बानिया, युगोस्लाभिया, फिनल्यान्ड, चेकोस्लोभाकिया आदि राष्ट्रहरूको उत्पत्ति भयो।

प्रथम विश्वयुद्धताका नेपालका प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेर थिए। उनले अङ्ग्रेजलाई सहयोग गर्न जनरल बबरशमशेरको नेतृत्वमा ७,५०० नेपाली फौज पठाएका थिए। त्यसपछि पनि जनरल पद्मशमशेर, तेज शमशेर र केशर शमशेरको नेतृत्वमा समेत नेपाली फौज पठाई अङ्ग्रेजलाई सैनिक सहयोग गरेका थिए। कुल १६,५४४ जना नेपाली सैनिकले प्रथम विश्वयुद्धमा अङ्ग्रेजका तर्फबाट लडाइँ लडेका थिए। चन्द्रशमशेरले बेलायतलाई आर्थिक सहयोगका रूपमा १० लाख पाउन्ड प्रदान गरेका थिए। नेपालको सैन्य तथा आर्थिक सहयोगबाट प्रभावित भएर बेलायत सरकारले चन्द्र शमशेरलाई ब्रिटिस फौजको जनरल पद प्रदान गरेको थियो। कम्पनी सरकारले नेपाललाई प्रतिवर्ष १० लाख रुपियाँसमेत प्रदान गर्न थाल्यो। युद्धमा वीरता प्रदर्शन गरेबापत धेरै नेपाली फौज प्रसिद्ध भिक्टोरिया क्रस र मिलिटरी क्रस नामक पदकबाट सम्मानित भए। नेपाली योद्धाहरूको विषयलाई लिएर तत्कालीन जर्मन सम्राट कैजर विलियम द्वितीयले यस्तो भनेका थिए: 'म मेरा सेनालाई संसारका जुनसुकै सेनासँग युद्ध लड्न पठाउन सक्छु तर गोरखाली सैनिकको नाम सुन्नासाथ मेरो मुटु थर्कन्छ।' यो भनाइबाट प्रथम विश्वयुद्धमा नेपाली सेनाको प्रवेश र वीरताबाट बेलायतले युद्ध जित्न सफल भएको पुष्टि हुन्छ।