दोस्रो विश्वयुद्धका परिणाम र नेपालको भूमिका

दोस्रो विश्वयुद्धका घटना जति धेरै भयानक थिए यसका परिणामसमेत त्यतिकै भयानक थिए। युद्धमा सामेल भएका राष्ट्र मात्रै नभई प्रत्यक्ष सहभागी नरहेका राष्ट्रसमेत नराम्रोसँग प्रभावित भएका थिए। विश्वलाई भयानक युद्धमा होम्ने हिटलर स्वयम् श्रीमतीसहित आत्महत्या गर्न पुगे, तानाशाह मुसोलिनीको हत्या भयो र जापान पनि तहसनहस हुन पुग्यो। १ सेप्टेम्बर १९३९ मा जर्मनीले पोल्यान्डलाई आक्रमण गरी सुरु भएको युद्ध १२ सेप्टेम्बर १९४५ मा जापानले आत्मसमर्पण गरेपछि विधिवत् अन्त्य भएको थियो। यस अध्यायमा दोस्रो विश्वयुद्धका परिणामहरू र यसमा नेपालले खेलेको भूमिकाबारे अध्ययन गरिन्छ।

दोस्रो विश्वयुद्धमा धेरै विनासकारी हतियारको प्रयोग गरिएको थियो, जुन मानव अस्तित्वका लागि ठूलो चुनौतीसमेत थियो। यो युद्ध धेरै खर्चिलो समेत थियो — यसमा ११ सय खरब डलर रकम खर्च भएको अनुमान गरिएको छ। करिब २ करोड २० लाख मानिस मारिएको अनुमान गरिएको छ। खरबौंको सम्पत्ति र भौतिक संरचना ध्वस्त पारिएका थिए। कृषि योग्य जमिन मरुभूमिमा परिणत भएका थिए। करोडौं मानिस घाइते तथा बेपत्ता भएका थिए। लाखौं मानिस भोकमरीले मरेका थिए भने शरणार्थीसमेत भएका थिए।

युद्धको समाप्तिपछि विश्वमा धेरै देशहरूको आर्थिक तथा सैनिक शक्ति कमजोर भयो, तर अमेरिका र रुसको शक्ति वृद्धि भयो। अमेरिकाले युरोपका युद्धरत देशलाई हतियार व्यापार गरेर ठूलो धनराशि जम्मा गर्‍यो, र उसको सेना पनि अन्य देशको तुलनामा कम क्षति भएको थियो। रुसको सैन्य शक्ति धेरै भएका कारण ऊ अरूभन्दा शक्तिशाली भयो। यसै क्रममा रुस र अमेरिकाबिच वैचारिक तथा राजनीतिक मतभेद बढ्न गयो — रुसमा साम्यवादी व्यवस्था थियो भने अमेरिकाले पुँजीवादी व्यवस्था अँगालेको थियो। जसले गर्दा यी दुवै देशबिचमा आलोचना गर्ने होडबाजी नै चल्यो। विश्वका अन्य राष्ट्रहरू कुनै साम्यवादी पक्षमा र कुनै पुँजीवादी पक्षमा ध्रुवीकृत भए। एकआपसमा सैनिक आक्रमण त भएन तर दुवै समूहबिच कडा प्रतिस्पर्धा हुन लाग्यो, जसले सम्बन्ध चिसो बनायो। यसलाई शीतयुद्धका रूपमा लिने गरिन्छ। सोभियत सङ्घको विघटनपछि मात्रै उक्त समस्यामा कमी आयो।

आर्थिक पुनःनिर्माणका नाममा विभिन्न प्रतिस्पर्धी संस्थाहरूको स्थापना र क्रियाशिलता बढ्न थाल्यो। युरोपलगायतका क्षेत्रमा बढ्दै गएको साम्यवादी प्रभावलाई रोक्नका लागि अमेरिका तथा पश्चिम युरोपका राष्ट्रहरू मिलेर सन् १९४९ मा उत्तर एटलान्टिक सन्धि सङ्गठन (NATO) को स्थापना गरे। यसको विपरीत रुसले पनि पूर्वी युरोपेली राष्ट्रहरूको सहभागितामा पोल्यान्डको राजधानी वार्सामा सन् १९५५ मा वार्सा सन्धि सङ्गठनको गठन गर्‍यो। रुसले आर्थिक सहयोग गर्ने भन्दै विदेश मन्त्री मोलोटोभको नेतृत्वमा Council for Mutual Economic Assistance नामको Molotov Plan सुरु गर्‍यो। यसको प्रतिक्रियास्वरूप अमेरिकाको समर्थनमा रहेका युरोपका मुलुकलाई आर्थिक सहयोग गर्न अमेरिकी विदेश मन्त्री जर्ज मार्सलको नेतृत्वमा Marsal Plan सुरु भयो।

दोस्रो विश्वयुद्धपछि युरोपका शक्तिशाली राष्ट्रहरूको शक्ति पहिलेको तुलनामा कमजोर भयो। बेलायतले उपनिवेशका रूपमा राखेका देशहरू स्वतन्त्र भए। विश्वभर प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको लहर आयो। नेपालमा पनि यसैको परिणामस्वरूप राणा शासन विरोधी आन्दोलन भयो। अङ्ग्रेज साम्राज्यबाट भारत मुक्त भयो।

सन् १९४१ जुन १२ मा मित्र राष्ट्रहरूको समूहले बेलायतको राजधानी लन्डनमा एउटा घोषणापत्र जारी गरे, जसलाई लन्डन घोषणापत्र भनिन्छ। यसमा युद्ध रोक्ने कुरा समावेश गरिएको थियो। त्यस्तै सन् १९४१ अगस्त १४ मा अमेरिकी राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन रुजवेल्ट र बेलायती प्रधानमन्त्री विन्स्टन चर्चिलले आन्ध महासागरमा युद्धपोतभित्र रहेर एउटा घोषणापत्र तयार गरे, जसलाई एटलान्टिक चार्टर भनियो। यिनै सम्झौताका जगमा रहेर सन् १९४५ को अप्रिल २५ देखि जुन २६ सम्म विश्वका ५० ओटा देशको सहभागितामा भएको फ्रान्सिस्को सम्मेलनले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको घोषणापत्र तयार गर्‍यो। पछि पोल्यान्ड पनि सहभागी भएर यसको सङ्ख्या ५१ पुग्यो। सन् १९४५ को अक्टोबर २४ मा विधिवत् रूपमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापना भयो।

द्वितीय विश्वयुद्धमा नेपालले बेलायतका तर्फबाट लडाइँ लडेको थियो। त्यसताका नेपालका प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेर थिए। उनले बहादुरशमशेरलगायतका जनरलको नेतृत्वमा २ लाख ५० हजार नेपाली फौजलाई युद्धमा पठाएका थिए। नेपाली फौजले साइप्रस, ग्रिस, सिरिया, प्यालेस्टाइन, लेवनान, सिङ्गापुर, इराक, मलाया तथा बर्मामा गएर जर्मन तथा जापानको विरुद्ध बेलायतका तर्फबाट युद्ध लडेको थियो। त्यस युद्धमा धेरै नेपालीले वीरगती प्राप्त गरेका थिए भने धेरै नेपाली सैनिक घाइते भएका थिए र कयौं बेपत्तासमेत भएका थिए। नेपालले गरेको सहयोगबाट बेलायत सरकार खुसी भएर जुद्ध शमशेरलाई ब्रिटिस फौजको पूर्ण अनररी जर्नेल पदको उपाधि प्रदान गरेको थियो भने एकमुष्ठ रूपमा ३ करोड ३३ लाख रुपियाँ सहयोग गरेको थियो। साथै प्रथम विश्वयुद्धपश्चात् दिँदै आएको वार्षिक १० लाख रुपियाँ पनि निरन्तर दिएको थियो। धेरै नेपाली वीरहरूले भिक्टोरिया क्रस र मिलिटरी क्रस प्राप्त गरेका थिए। दोस्रो विश्वयुद्धमा सहभागी हुने क्रममा नेपालीले विश्वभर भएका विकास र परिवर्तनलाई राम्रोसँग देख्न पाएका थिए। यसबाट प्रभावित भएर नेपालमा पनि प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा सक्रियतापूर्वक सहभागी भई राणा शासनको अन्त्य गर्न सफल भएका थिए।