वित्तीय उपकरण

विद्यालयमा 'वित्तीय उपकरण' शीर्षकमा भएको प्रवचन कार्यक्रममा विभिन्न वित्तीय संस्थाका प्रतिनिधिहरूले प्रस्तुत गरेको जानकारीमा आधारित रहेर यस अध्यायमा बैङ्क खाताका प्रकार, विद्युतीय बैङ्किङ, डेबिट कार्ड, क्रेडिट कार्ड, बैङ्किङ एप्स, सफा नोट नीति, धितोपत्र (सेयर), डिम्याट खाता, विप्रेषण, हुन्डी र क्रिप्टोकरेन्सी जस्ता विषयवस्तुबारे चर्चा गरिएको छ। SEE परीक्षाका दृष्टिले बैङ्क खाताका प्रकार, सेयरका प्रकार, डेबिट र क्रेडिट कार्डबीचको भिन्नता र विप्रेषण/हुन्डीसम्बन्धी ज्ञान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।

बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाहरूमा सर्वसाधारणलाई वित्तीय कारोबार गर्नका लागि व्यक्ति वा संस्थाको नाममा रहेको विवरणलाई बैङ्क खाता भनिन्छ। बैङ्कमा रकम जम्मा गर्न र आवश्यक पर्दा भिक्न सकिन्छ। बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाले जम्मा गरेको रकम भिक्नका लागि चेकबुक र कारोबारको विवरण हेर्नका लागि बैङ्क स्टेटमेन्ट पनि उपलब्ध गराउँछ। बैङ्क खाता तीन किसिमका हुन्छन्।

विद्युतीय मेसिनको सहायताले बैङ्कमार्फत ग्राहकलाई प्रदान गरिने विभिन्न किसिमका वित्तीय सेवालाई विद्युतीय बैङ्किङ (ई-बैङ्किङ) भनिन्छ। यसअन्तर्गत SMS बैङ्किङ, डेबिट/क्रेडिट कार्ड, इन्टरनेट बैङ्किङ, मोबाइल बैङ्किङलगायतका सेवा पर्दछन्। यस्ता प्रविधिले नगद कारोबारको मात्रा घटाउनुका साथै भुक्तानी गर्नका लागि पैसा नै बोक्नुपर्ने झन्झटबाट मुक्त गराएका छन्।

ए.टी.एम. कार्ड एक किसिमको कार्ड हो। कुनै पनि बैङ्क वा वित्तीय संस्थामा खाता खोलेपछि सो सेवा सञ्चालन गरेको बैङ्कले ग्राहकलाई यो कार्ड उपलब्ध गराउँछ। यस कार्डबाट मेसिनको सहायताले रकम भिक्न सकिन्छ। खातामा भएको रकम मात्र भिक्न सकिने हुनाले यस कार्डलाई डेबिट कार्ड पनि भनिन्छ। गोप्य पिन नम्बरको सहायताले बैङ्कले तोकेको निश्चित रकम मात्र भिक्न सकिन्छ। बैङ्क बन्द भएको समयमा समेत ATM कार्डको प्रयोग गरी जुनसुकै समयमा रकम भिक्न सक्ने सुविधा बैङ्कले प्रदान गरेको हुन्छ।

आफ्ना विश्वासिला ग्राहकलाई खातामा आवश्यक रकम मौज्दात नभएको अवस्थामा पनि वस्तु तथा सेवा खरिद गर्न सकुन् भनेर बैङ्कले उपलब्ध गराएको विद्युतीय कार्डलाई क्रेडिट कार्ड भनिन्छ। यसलाई उधारो कार्ड पनि भन्ने गरिन्छ। सेवाग्राहीले आफूसँग रकम भएको बेलामा बैङ्कलाई कर्जा भुक्तानी गर्न सक्छन्। यसको प्रयोग गर्ने तरिका डेबिट कार्डकै जस्तै भए तापनि रकम खर्च गर्नका लागि निश्चित सिमा तोकिएको हुन्छ। यो सुविधा लिएबापत बैङ्कले सेवाग्राहीको मौज्दातबाट केही रकम कटाएर लिन्छ।

बैङ्कहरूले आफ्ना ग्राहकका लागि बैङ्किङ एप्सको सेवा पनि प्रदान गरेका हुन्छन्। यसबाट खातामा भएको मौज्दात थाहा पाउन, रकम थपिएको वा घटेको जानकारी पाउन, अरूको खातामा रकमान्तर गर्न, तोकिएको बिलको भुक्तानी गर्न जस्ता सेवा-सुविधा लिन सकिन्छ।

नेपाल राष्ट्र बैङ्कले सफा नोट नीतिसम्बन्धी विचार प्रस्तुत गरेको छ। नोटलाई जतनसाथ प्रयोग गर्नुपर्छ।

सरकार वा कुनै कम्पनीले पुँजी सङ्कलन गर्न जारी गरेको वित्तीय औजारलाई धितोपत्र भनिन्छ। यसअन्तर्गत सरकारी ऋणपत्र, डिबेन्चर तथा कम्पनीले जारी गरेको सेयर, बन्ड आदि रहेका हुन्छन्। सामान्यतया प्रति कित्ता सेयरको अङ्कित मूल्य रु.१००।- कायम गर्ने प्रचलन छ।

सेयर खरिदकर्ता कम्पनीका हिस्सेदार हुन्। कम्पनीको लाभ हानिमा प्रत्येक सेयरधनीको आफ्नो सेयर कित्ताबमोजिमको हिस्सा रहेको हुन्छ। सेयरका माध्यमबाट सङ्गठित संस्थाले आफ्नो व्यवसाय विस्तार गर्न र वस्तु उत्पादन गर्न सक्छ। यसबाट लगानीकर्तालाई लगानीको अवसर प्राप्त हुन्छ। धितोपत्रका माध्यमबाट लगानीकर्तासँग छरिएर रहेको बचत उद्योगधन्दामा लगानी गर्न मदत पुग्छ। देशको आर्थिक विकासमा सर्वसाधारणको पनि योगदान पुग्छ।

सेयरमा लगानी गर्नुभन्दा पूर्व आफूले कुन कम्पनीको सेयर खरिद गर्न चाहेको हो, उक्त कम्पनीको अवस्थाबारे राम्रोसँग बुझ्नुपर्छ। अहिले पछिल्लो समयमा सेयरको कारोबारका लागि अनिवार्य रूपमा डिम्याट खाता खोल्नुपर्ने नियम बनेको छ। डिम्याट खाता त्यस्तो विद्युतीय खाता हो जसमा लगानीकर्ताले आफ्नो सेयरलाई विद्युतीय रूपमा राख्न सक्छ।

एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पैसा पठाउने वा भिकाउने कामलाई विप्रेषण भनिन्छ। विप्रेषण गर्दा नेपाल सरकारबाट इजाजत प्राप्त माध्यमलाई भरपर्दो र सुरक्षित मानिन्छ। देश विदेशमा आर्जन गरेको रकम निजी व्यापारी, प्रतिनिधि वा दर्ता नभएका संस्थामार्फत पठाउने कार्यलाई हुन्डी भनिन्छ। यसरी हुन्डीबाट र व्यक्तिबाट पैसा पठाउनु विश्वासिलो हुँदैन र यस्ता कारोबारलाई गैरकानुनी मानिन्छ।

सूचना प्रविधिको प्रयोगसँगै मुद्रामा नयाँ रूप प्रचलनमा आएको छ, जसमध्ये क्रिप्टोकरेन्सी पनि एक हो। क्रिप्टोकरेन्सी शब्द दुईओटा अङ्ग्रेजी शब्द मिलेर बनेको छ, क्रिप्टोको अर्थ गुप्त र करेन्सीको अर्थ मुद्रा हो। क्रिप्टोकरेन्सी भन्नाले विनिमयका लागि सङ्केताक्षर (कोड) द्वारा सुरक्षित विद्युतीय वा भर्चुअल मुद्रा भनेर बुझिन्छ, जसको भौतिक अस्थित्व हुँदैन। यसमा कारोबारलाई सुरक्षित राख्न, तिनलाई रुजु गर्न र नयाँ मुद्रा निष्कासन गर्न कोडको सहारा लिइन्छ। बिटक्वाइन, इथिरियम, रिपल, लिटक्वाइन, मोनेरो आदि क्रिप्टोकरेन्सीका प्रकार हुन्। क्रिप्टोकरेन्सी नेपाललगायत विश्वका अधिकांश देशमा प्रतिबन्धित छन्।