नेपालको परराष्ट्र नीति

१. परराष्ट्र नीति भनेको के हो?

कुनै पनि मुलुकले आफ्नो राष्ट्रिय हितका खातिर बाह्य जगत्मा उसको प्रभाव विस्तार एवम् प्रवर्धन गर्न तय गरिएको राष्ट्रिय नीतिलाई परराष्ट्र नीति भनिन्छ। यो राज्यको अरू राज्यसँगको अन्तरसम्बन्धलाई नियमित गर्ने व्यवहारको पुञ्ज हो।

२. परराष्ट्र नीतिको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।

राष्ट्रियताको संरक्षण र संवर्धन गर्नु।

देशको अस्तित्वको सुरक्षा गर्नु। पारस्परिक लाभ वृद्धि गर्नु। भूराजनीतिक सन्तुलन कायम राख्नु। अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा पहुँच र प्रतिनिधित्व स्थापित गर्नु। शक्ति सम्पन्न राष्ट्रको स्वार्थबाट देशलाई बचाइ राख्नु। ३. पञ्चशीलको सिद्धान्तअन्तर्गत कुन कुन सिद्धान्त पर्दछन्? क्षेत्रीय अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको सम्मान। अरू देशको आन्तरिक मामलामा हस्तक्षेप गर्न नहुने। अनाक्रमण। परस्पर सहयोग र लाभको वृद्धि। शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको नीतिको पालना। ४. पञ्चशीलको सिद्धान्तको महत्त्व समेटी एक लेख तयार पार्नुहोस्। पञ्चशील नेपालको परराष्ट्र नीतिको प्रमुख सिद्धान्त हो। संस्कृत शब्द पञ्च (पाँच) र शील (आचरण) मिलेर बनेको यो सिद्धान्तले शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, अहस्तक्षेप र अनाक्रमणमा विश्वास गर्छ। यसले देशहरूबिच शान्तिपूर्ण सम्बन्ध कायम गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। पञ्चशीलको महत्त्व निम्नानुसार छ: अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र समभदारी कायम राख्न मदत पुग्छ। देशहरूबिचमा आपसी सहयोग र सहकार्यको वातावरण सिर्जनामा मदत पुग्छ। कुनै पनि देशको आन्तरिक गतिविधिमा बाह्य हस्तक्षेपको अवस्था रहँदैन। हरेक देशको राष्ट्रिय स्वाभिमान, भौगोलिक अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको सम्मान हुन्छ। विश्वमा आपसी भाइचारा र सहअस्तित्वको वातावरण सिर्जना हुन्छ। यसरी पञ्चशीलको सिद्धान्तले साना र ठुला सबै देशहरूबिच समान व्यवहार, आपसी सम्मान र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व कायम गर्न सघाउने भएकाले यो अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको एक महत्त्वपूर्ण आधार बनेको छ। ५. पञ्चशीलको सिद्धान्तको अवलम्बनले विश्वमा शान्ति र मेलमिलापको भावना सिर्जना गर्छ। यस भनाइलाई उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्। पञ्चशीलका सिद्धान्तहरू (क्षेत्रीय अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको सम्मान, अहस्तक्षेप, अनाक्रमण, परस्पर सहयोग र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व) अवलम्बन गर्दा देशहरूबिच द्वन्द्वको सम्भावना घट्छ र आपसी विश्वास बढ्छ। उदाहरणका लागि, नेपालले आफ्ना छिमेकी मुलुकहरूसँगको सम्बन्धमा पञ्चशीलको सिद्धान्तलाई आधार बनाई अरू देशको आन्तरिक मामलामा हस्तक्षेप नगरी र आपसी सार्वभौमसत्ताको सम्मान गरी दशकौंदेखि शान्तिपूर्ण कूटनीतिक सम्बन्ध कायम राखेको छ। यसले देखाउँछ कि पञ्चशीलको पालनाले देशहरूबिच आक्रमण र द्वन्द्वको सट्टा सहयोग, मेलमिलाप र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको वातावरण सिर्जना गर्छ।

१. नेपालको परराष्ट्र नीतिका मार्गदर्शक सिद्धान्तहरू:

नेपालको स्वतन्त्रता, सार्वभौम सत्ता, भौगोलिक अखण्डता, स्वाधीनता रक्षा एवम् राष्ट्रिय सम्मान र प्रतिष्ठाको अभिवृद्धि। सार्वभौमिक समानता र पञ्चशीलका सिद्धान्त। संयुक्त राष्ट्र सङ्घको बडापत्रको भावना, असंलग्नता, पारस्परिक सम्मान र लाभ। २. नेपालको परराष्ट्र नीति सञ्चालनका आधारहरू: नेपालको संविधान र प्रचलित ऐन कानुन। राष्ट्रिय सुरक्षा नीति र अन्य नीतिगत व्यवस्था। अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, विश्वशान्तिको मान्यता र विवादको शान्तिपूर्ण समाधान। अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग, न्याय, समानता र जवाफदेहिता। नेपाल पक्ष भएका सन्धि, सम्झौता र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता। नेपाल सदस्य रहेका क्षेत्रीय तथा उपक्षेत्रीय सङ्गठनका बडापत्र र अन्तर्राष्ट्रिय कानुन।

• परराष्ट्र नीतिको अर्थ र यसको महत्त्व। • नेपालको परराष्ट्र नीतिका मार्गदर्शक सिद्धान्त र सञ्चालनका आधार। • पञ्चशीलको अर्थ, यसका सिद्धान्त र महत्त्व। • नेपालको कूटनीतिक सम्बन्धको ऐतिहासिक विस्तार।