सूचना तथा सञ्चार प्रविधि

शिक्षण सिकाइमा सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको प्रयोग विभिन्न तरिकाले गर्न सकिन्छ: १. इन्टरनेट र युट्युबबाट सान्दर्भिक भिडियो र सामग्री खोजी विषयवस्तु गहिराइका साथ बुझ्न सकिन्छ। २. प्रोजेक्टर वा इन्टरएक्टिभ बोर्डमार्फत पावरप्वाइन्ट स्लाइड, चित्र, भिडियो देखाएर कक्षामा प्रभावकारी प्रस्तुतीकरण गर्न सकिन्छ। ३. गुगल फर्मजस्ता उपकरणले तथ्याङ्क सर्वेक्षण गरी एक्सेल सिटमार्फत विश्लेषण र तालिका, चित्रमार्फत प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। ४. गुगल क्लासरुम, जुम, गुगल मिट, टिम्स् जस्ता प्लेटफर्मबाट गृहकार्य दिने, पृष्ठपोषण दिने र सिकाइमा पछि परेका विद्यार्थीका लागि उपचारात्मक अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्न सकिन्छ। ५. सामाजिक सञ्जाल (भाइबर, मेसेन्जर) मार्फत सिकाइ सामग्री साथीहरूसँग आदानप्रदान गर्न सकिन्छ। यसरी सूचना प्रविधिले सिकाइलाई रुचिकर, सक्रिय र सहभागितामूलक बनाउँछ।

यो व्यक्तिगत अनुभवमा आधारित प्रश्न भएकाले विद्यार्थीले आफ्नै अनुभव लेख्नुपर्छ। एउटा नमुना सूची यसप्रकार हुन सक्छ: १. नयाँ जानकारी र समाचार तुरुन्तै थाहा पाउन सकिने २. साथीभाइ र आफन्तसँग टाढा भए पनि सजिलै सम्पर्कमा रहन सकिने ३. अध्ययन सामग्री (भिडियो, नोट्स, प्रस्तुतीकरण) साथीहरूसँग तुरुन्तै आदानप्रदान गर्न सकिने ४. समूह छलफल र सामूहिक परियोजना कार्य अनलाइन माध्यमबाटै गर्न सकिने ५. आवश्यक परेमा टाढाका विशेषज्ञ वा शिक्षकसँग भिडियो कलमार्फत सल्लाह लिन सकिने ६. समय र यातायात खर्चको बचत हुने

व्यवस्थापन समितिको नाममा पत्रको नमुना ढाँचा: मिति: ... श्रीमान् अध्यक्षज्यू, विद्यालय व्यवस्थापन समिति ... माध्यमिक विद्यालय विषय: सूचना प्रविधिको सुविधा व्यवस्था गरिदिने सम्बन्धमा। महोदय, उपर्युक्त विषयमा हाम्रो विद्यालयमा हाल इन्टरनेट, प्रोजेक्टर वा इन्टरएक्टिभ बोर्डजस्ता सूचना प्रविधिका आधारभूत साधनको अभाव रहेको हुँदा शिक्षण-सिकाइ प्रभावकारी हुन सकिरहेको छैन। सूचना प्रविधिको प्रयोगले विद्यार्थीको सिकाइलाई रुचिकर र सहभागितामूलक बनाउने भएकाले हाम्रो विद्यालयमा समेत यस्ता सुविधा तत्काल व्यवस्था गरिदिन हुन विद्यार्थी वर्गको तर्फबाट हार्दिक अनुरोध गर्दछौं। यसमा तपाईंको सकारात्मक सहयोगको अपेक्षा गर्दछौं। धन्यवाद। निवेदक कक्षा १० का विद्यार्थीहरूको तर्फबाट

सूचना प्रविधिका दुई साधनको सङ्क्षिप्त परिचय: ट्याब्लेट (Tablet): यो पोर्टेबल पर्सनल कम्प्युटर हो, जसमा टचस्क्रिन इन्टरफेस हुन्छ। यो ल्यापटपभन्दा सानो र स्मार्टफोनभन्दा ठूलो आकारको भई बोकेर हिँड्न सहज हुन्छ। यसको प्रयोग पढ्न, फोटो-भिडियो खिच्न र सामग्री तयार पार्नसमेत गर्न सकिन्छ। ई-रिडर्स (E-readers): यो पुस्तक पढ्नका लागि प्रयोग गरिने डिभाइस हो, जसलाई ई-बुक रिडर पनि भनिन्छ। यसमा हजारौं पुस्तक अटाउन सकिने, बोक्न सजिलो र जहाँ बसेर पनि पुस्तक पढ्न सकिने उपयोगी साधन हो।

यो व्यक्तिगत अनुभव र विश्लेषणमा आधारित प्रश्न भएकाले विद्यार्थीले आफ्नो विद्यालयको अवस्था हेरेर उत्तर लेख्नुपर्छ। एउटा नमुना उत्तर यसप्रकार हुन सक्छ: हो, यदि हाम्रो विद्यालयका अधिकांश विद्यार्थीसँग घरमा मोबाइल वा कम्प्युटर र इन्टरनेट पहुँच छ भने फ्लिप्ड कक्षाको सम्भावना छ। शिक्षकले पहिल्यै भिडियो वा अध्ययन सामग्रीको लिङ्क गुगल क्लासरुम वा भाइबर ग्रुपमार्फत विद्यार्थीलाई पठाई घरमै पूर्वअध्ययन गर्न लगाउन सकिन्छ। त्यसपछि कक्षाकोठामा त्यसैमा आधारित छलफल, अभ्यास र प्रश्नोत्तर गराई सिकाइलाई थप सक्रिय बनाउन सकिन्छ। तर यसका लागि सबै विद्यार्थीसँग इन्टरनेट पहुँच र अभिभावकको सहयोग हुनु आवश्यक पर्छ।

सूचना प्रविधिमा प्रयोग हुने भौतिक सामग्री (जस्तै स्मार्ट बोर्ड, स्मार्टफोन, इन्टर्याक्टिभ बोर्ड) लाई हार्डवेर भनिन्छ भने प्रस्तुतीकरणका लागि प्रयोग हुने ई-सामग्री, सामाजिक सञ्जाल, एपहरू आदिलाई सफ्टवेर भनिन्छ।

क्लाउड डाटा सञ्चय गर्नका लागि प्रयोग गरिने इन्टरनेट सुविधा हो। गुगल कम्पनीले गुगल ड्राइभ, माइक्रोसफ्ट कम्पनीले वन ड्राइभलगायत विभिन्न कम्पनीले निःशुल्क र सशुल्क स्पेस उपलब्ध गराएका हुन्छन्, जसमा राखिएका सामग्री बढी सुरक्षित हुने र जहाँबाट पनि सहजै प्राप्त गर्न सकिने हुन्छन्।

इन्टरएक्टिभ बोर्ड कक्षाकोठामा प्रयोग गरिने विद्युतीय बोर्ड हो, जुन हेर्दा टेलिभिजन स्क्रिनजस्तो देखिए पनि आफैंमा एक कम्प्युटर हो। यसमा टचस्क्रिन हुन्छ, इन्टरनेट प्रयोग गरी सिधै सामग्री खोजी प्रदर्शन गर्न सकिन्छ, ह्वाइटबोर्डका रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ, र यसमा लेखिएका कुरा रेकर्ड गरेर राख्न पनि सकिन्छ।

सूचना प्रविधिको प्रयोगले विद्यार्थीलाई सिकाइका लागि उत्साहित गराउँछ, सिकाइलाई रुचिकर बनाउँछ, सक्रिय र सहभागितामूलक सिकाइलाई अभिवृद्धि गर्छ, विषयवस्तु र सूचनामा अद्यावधिक हुन सघाउँछ, डिजिटल संस्कृति र साक्षरतालाई बढावा दिन्छ, चिन्तनको दायरा फराकिलो बनाउँछ, र ज्ञानको निर्माण तथा वितरणमा सहयोग गर्छ।

फ्लिप्ड कक्षा एक प्रकारको अन्तरक्रियात्मक कक्षा हो, जसमा विद्यार्थीले घरमै बसी विद्यालयमा गरिने कक्षा कार्य गर्न सक्छन् र शिक्षकले पनि घर वा कार्यालयबाटै विद्यार्थीलाई कक्षा कार्यमा सक्रिय गराउन सक्छन्। यसका लागि गुगल कक्षा, गुगल मिट, जुम, टिम्स्जस्ता अनलाइन माध्यम प्रयोग गरिन्छ।

• हार्डवेर र सफ्टवेरबिचको भिन्नता • सूचना प्रविधिका प्रमुख साधनहरू (ट्याब्लेट, इन्टरएक्टिभ बोर्ड, ई-रिडर्स, फ्लिप्ड कक्षा, क्लाउड) • सूचना प्रविधिले सिकाइमा पुर्‍याउने योगदान • व्यावहारिक उदाहरणमार्फत सूचना प्रविधिको प्रयोग बुझ्ने क्षमता • औपचारिक पत्र लेखन सीप