अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?

नोट: दिइएको अर्थ-सूचीमा 'गतिशील' र 'परिणाम' भन्ने थप दुई अर्थ पनि समावेश छन्, जुन माथिका आठओटा शब्दसँग सीधा मेल खाँदैनन् — यी विकर्षक (distractor) विकल्पका रूपमा राखिएका हुन् सक्छन्।

दिइएका शब्द: कर्तव्यपालन, संविधान, सङ्घर्षपूर्ण, मानव, कल्याण, प्रजातन्त्र, अधिकार नमुना अनुच्छेद: नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि जनताले लामो र सङ्घर्षपूर्ण यात्रा तय गरे। यसै सङ्घर्षको प्रतिफलस्वरूप आजको संविधानले हरेक नागरिकलाई मौलिक अधिकार प्रदान गरेको छ। तर अधिकारसँगै कर्तव्यपालन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ, किनभने यसैले मानव समाजको कल्याण सुनिश्चित गर्छ। हरेक नागरिकले आफ्नो कर्तव्यपालन इमानदारीपूर्वक गरे भने मात्र प्रजातन्त्रको साँचो अर्थ सार्थक हुन्छ।

अनुच्छेद: 'डोल्मा पाँच वर्षदेखि एउटा साहित्यिक कृति प्रकाशन गर्ने सोचमा थिइन्...आफ्नो कीर्ति संसारभरि फैलने खुसीले उनी मक्ख छिन्।' श्रुतिसमभिन्नार्थी (उस्तै सुनिने तर फरक अर्थ बोक्ने) शब्दका जोडी: • जून (चन्द्रमा) — जुन (सम्बन्धवाचक शब्द, जस्तै 'जुन कुरा') • द्वीप (टापु) — दीप (बत्ती, दियो) • कीर्ति (यश, नाम) — कृति (सिर्जना, रचना)

यो मौखिक उच्चारण अभ्यास हो। तलका शब्दहरू उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा: • विश्वव्यापी — 'श्व' लाई स्पष्ट पार्दै उच्चारण गर्ने • सङ्ग्राम — 'ग्रा' लाई संयुक्त रूपमा उच्चारण गर्ने • उत्प्रेरित — 'त्प्रे' लाई मिलाएर स्पष्ट उच्चारण गर्ने • प्रज्वलित — 'ज्व' लाई स्पष्ट पार्ने • प्रतिस्पर्धा — 'स्पर्धा' लाई संयुक्त रूपमा उच्चारण गर्ने • ज्वलन्त — 'ज्व' लाई स्पष्ट पार्ने • दृष्टान्त — 'दृ' लाई स्पष्ट उच्चारण गर्ने • कुण्ठित — 'ण्ठि' लाई स्पष्ट पार्ने • उद्घोषक — 'द्घो' लाई संयुक्त रूपमा उच्चारण गर्ने • कर्तव्यपरायण — 'व्यप' लाई मिलाएर उच्चारण गर्ने

यो कक्षाकोठामा साथीहरूसँग मिलेर गरिने भूमिका-अभिनयसहितको मौखिक वाचन क्रियाकलाप हो। विद्यार्थीहरूले उद्घोषक, चिदानन्द चौधरी, भरत भण्डारी, पदम गुप्ता र श्रुति साहका भूमिका बाँडेर वादविवादको हाउभाउ, आत्मविश्वास र उपयुक्त आवाज-उतारचढावसहित वाचन गर्नुपर्छ।

प्रश्नहरू • 'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?' वादविवादमा वक्ताले पालना गर्नुपर्ने नियम भन्नुहोस्। • वादविवाद पाठमा कति जना पात्रको प्रत्यक्ष सहभागिता रहेको छ? • वादविवादको पहिलो वक्ता को हुन् र उनले कोकसलाई सम्बोधन गरेका छन्? • वादविवादमा युधिष्ठिरको प्रसङ्ग कुन वक्ताको भनाइमा आएको छ? उत्तरहरू • वक्ताले पालना गर्नुपर्ने नियम: प्रत्येक वक्तालाई ५ मिनेटको समय दिइने, जाति/वर्ग/धर्म/लिङ्ग आदिप्रति भेदभावपूर्ण विचार व्यक्त गर्न नपाइने, विपक्षको भनाइ खण्डन गर्दा संयमित र शिष्ट भाषा प्रयोग गर्नुपर्ने, कुनै लिखित टिपोट हेरेर बोल्न नपाइने, र निर्णायक मण्डलको निर्णय नै अन्तिम हुने। • वादविवाद पाठमा उद्घोषक (रमा पञ्जियार), चिदानन्द चौधरी, भरत भण्डारी, पदम गुप्ता र श्रुति साह गरी ५ जना पात्रको प्रत्यक्ष (संवाद बोल्ने) सहभागिता रहेको छ। • वादविवादको पहिलो वक्ता चिदानन्द चौधरी हुन्, जसले सभाध्यक्षज्यू, प्रमुख अतिथिज्यू, निर्णायक मण्डल, गुरु-गुरुमा, प्रतियोगी साथीहरू र उपस्थित विद्यार्थी मित्रहरूलाई सम्बोधन गरेका छन्। • वादविवादमा युधिष्ठिरको प्रसङ्ग पदम गुप्ताको भनाइमा आएको छ।

अंश: 'अँ, अर्को कुरा कर्तव्यपालन गर्दा हरेक व्यक्ति जो जुन ठाउँमा छ त्यहीं बिन्दुबाट गर्न सकिन्छ...यी सारा व्यक्तिको महानता कर्तव्यकै आलोकमा प्रज्वलित भएको तथ्य प्रस्ट हुन्छ।' (चिदानन्द चौधरीको भनाइ) प्रश्नहरू • सुकरातले सत्यप्रतिको निष्ठा र कर्तव्यपरायणका लागि के गरे? • बुद्धले कस्तो रहस्यको खोजी गरे? • हामीले कसरी कर्तव्य पालन गर्न सक्छौं? • वादविवादको अंशमा कस्ता कस्ता मौलिक कर्तव्यको कुरा गरिएको छ? उत्तरहरू • सुकरातले सत्यप्रतिको निष्ठा र कर्तव्यपरायणका लागि हेमलक जस्तो विष पिउनुपऱ्यो। • बुद्धले संसारमा दुःख के हो र यसबाट मानव जातिले कसरी मुक्ति पाउँछ भन्ने रहस्यको खोजी गरे। • हामी जो जुन ठाउँमा छौं, त्यहीं बिन्दुबाट, पद वा ओहदामा रहे वा नरहे पनि आआफ्नो कर्तव्य निर्वाह गरेर कर्तव्य पालन गर्न सक्छौं। • राष्ट्रप्रतिको सम्मान, स्वतन्त्रता तथा साझा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, धार्मिक सहिष्णुता र भाषिक विविधताको सम्मान जस्ता मौलिक कर्तव्यको कुरा गरिएको छ।

(क) 'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?' वादविवादका चिदानन्द चौधरीले कर्तव्यपालनबारे भनेका मुख्य मुख्य तीनओटा भनाइ लेख्नुहोस्। • कर्तव्य अधिकारभन्दा महान् छ; न्यायपूर्ण रूपमा आर्जन गरेको धनबाट नै पारलौकिक कर्तव्य गर्नुपर्छ। • कर्तव्यप्रतिको निष्ठा नै भक्ति वा उपासनाको सर्वोच्च रूप हो; कर्तव्यले नै मानिसलाई जीवनवादी बन्न उत्प्रेरित गर्छ। • कर्तव्यपालन जुनसुकै व्यक्तिले, जुनसुकै ठाउँबाट पनि गर्न सकिन्छ र सानासाना कार्यले नै ठुलठुला सकारात्मक परिणाम ल्याउँछ। (ख) कर्तव्यको विषयलाई हाम्रा पौराणिक ग्रन्थमा कसरी उल्लेख गरिएको छ, वादविवादका आधारमा लेख्नुहोस्। वादविवादका आधारमा हेर्दा हाम्रा पौराणिक ग्रन्थहरूमा कर्तव्यलाई अत्यन्त महत्त्वपूर्ण र पवित्र मानिएको छ। नीतिश्लोकमा 'न्यायगतेन द्रव्येण कर्तव्यम् पारलौकिकम्' भनी न्यायपूर्ण ढङ्गले आर्जन गरेको धनबाटै कर्तव्य पूरा गर्नुपर्ने बताइएको छ। गीतामा 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' भनी आफ्नो हातमा भएको कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नुपर्ने सन्देश दिइएको छ। साथै हाम्रा ग्रन्थले 'मातृ देवो भव, पितृ देवो भव, आचार्य देवो भव' भनी माता-पिता र गुरुलाई देवता समान मानी तिनीप्रतिको कर्तव्य पालनाको महत्त्व औंल्याएका छन्। (ग) अधिकारका सन्दर्भमा भरत भण्डारीका भनाइको सार लेख्नुहोस्। भरत भण्डारीका अनुसार अधिकार भनेको कानुनी, परम्परागत वा नैतिक रूपमा प्राप्य न्यायोचित दाबी, स्वत्व वा हक हो। यो मानिसको स्वतन्त्रता र न्यायसँग एउटै सिक्काका दुई पाटा जस्तै गाँसिएको हुन्छ। उनले नेल्सन मन्डेला, विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला र नेपालका ऐतिहासिक शहीदहरूको दृष्टान्त दिँदै अधिकार प्राप्तिका लागि गरिएका सङ्घर्ष र आन्दोलनले नै मुलुकलाई समृद्ध बनाउँछ भन्ने तर्क राखेका छन्। (घ) श्रुति साहको भनाइको सार लेख्नुहोस्। श्रुति साहका अनुसार व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास र जीवनयापनका लागि अधिकार नितान्त अनिवार्य कुरा हो। अधिकारले मात्र मानिसको स्वतन्त्रताको रक्षा गर्छ। उनले नेपालको संविधानको भाग ३ मा ३२ ओटा धारामा व्यवस्था गरिएका मौलिक हकको उदाहरण दिँदै तथा अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार महासन्धिको सन्दर्भ दिँदै कर्तव्यभन्दा अधिकार नै ठुलो र महत्त्वपूर्ण हो भन्ने तर्क राखेकी छिन्।

(क) कर्तव्यको कसीमा घोट्टिँदा मात्र हरेक व्यक्तिको व्यक्तित्वको सफल परीक्षण हुन्छ। यो भनाइ चिदानन्द चौधरीको हो। यसको अर्थ हो — जसरी सुनको शुद्धता जाँच्न त्यसलाई कसीमा घोट्नुपर्छ, त्यसरी नै मानिसको व्यक्तित्व र चरित्रको वास्तविक परीक्षण उसले आफ्नो कर्तव्य कति इमानदारीपूर्वक पूरा गर्छ भन्नेबाट मात्र हुन्छ। कर्तव्यपालन नै व्यक्तिको असली कसी हो भन्ने यस भनाइको आशय हो। (ख) अधिकार नदिई कर्तव्य मात्र पूरा गर् भन्नु बिना हतियार लडाईंमा पठाउनु जस्तै हो। खुट्टामा नेल लगाएर हिँड् भन्नु जस्तै हो। यो भनाइ भरत भण्डारीको हो। यसमा उनले उपमाहरूको प्रयोग गरी अधिकारबिना कर्तव्य पूरा गर्न सकिँदैन भन्ने कुरा जोडदार ढङ्गले व्यक्त गरेका छन्। जसरी हतियारबिना कसैलाई लडाईंमा पठाउनु वा खुट्टामा नेल (बेडी) लगाएर हिँड्न भन्नु असम्भव कुरा हो, त्यसरी नै आवश्यक अधिकार नदिई कसैलाई कर्तव्य मात्र पूरा गर् भन्नु पनि अन्यायपूर्ण र अव्यावहारिक हो भन्ने आशय यस भनाइले बोकेको छ।

मलाई पदम गुप्ताको भनाइ सबैभन्दा बढी मन पऱ्यो, किनभने उनले श्रवणकुमार, गान्धारी र युधिष्ठिरका पौराणिक कथाहरूमार्फत कर्तव्यको महत्त्वलाई अत्यन्त प्रभावकारी र मार्मिक ढङ्गमा प्रस्तुत गरेका छन्। साथै उनले प्रकृतिका उदाहरण (नदी, वृक्ष, सूर्य, चन्द्र) दिएर कर्तव्यपालन एउटा प्राकृतिक र सार्वभौमिक सिद्धान्त हो भन्ने कुरा पनि तर्कसङ्गत रूपमा पुष्टि गरेका छन्, जसले उनको तर्कलाई अझ बलियो र विश्वसनीय बनाएको छ।

यो श्रुतलेखन (डिक्टेसन) अभ्यास हो। सन्दर्भका लागि मूल पाठ यहाँ दिइएको छ, जुन शिक्षकले पढेर सुनाउनुहुँदा विद्यार्थीले सुनेरै लेख्नुपर्छ: 'सभाध्यक्ष महोदय, म कर्तव्यपरायणताका केही सन्दर्भसहित अधिकारभन्दा कर्तव्य महान् हो भन्ने सन्दर्भमा आफ्ना विचार प्रस्तुत गर्दछु। आफ्ना दृष्टिविहीन मातापिताको तीर्थभ्रमण गर्ने चाहनालाई पूरा गर्न श्रवणकुमारले खर्पनमा एकातिर माता र अर्कातिर पितालाई राखेर तीर्थभ्रमण गराएको कर्तव्यपरायणताको त्यो वियोगान्त कथा नसुन्ने हामी को पो हौंला र? त्यस्तै महाभारत युद्ध सुरु हुनुभन्दा अगाडि दुर्योधनले युद्धमा विजय प्राप्तिको आशीर्वाद माग्न आफ्नी आमा गान्धारीसँग गएछन्। गान्धारीले भनिछन्, "तिमी मेरा पुत्र हौ त्यसैले तिमीलाई म स्नेह दिन्छु तर विजयको आशीर्वाद चाहिं सत्य र न्यायको पक्षमा जो छ त्यसलाई मात्र दिन्छु।" यसरी गान्धारीले सत्य र न्यायका पक्षमा नउभिने आफ्नै छोरालाई समेत विजयको आशीर्वाद दिइनन् र सत्यप्रतिको आफ्नो कर्तव्य पूरा गरिन्। कर्तव्यबाट पलायन हुँदै गरेको हुँदा आफ्नै छोरालाई समेत समर्थन गरिनन्। यी सबै प्रसङ्गले कर्तव्य कति महान् छ भन्ने स्वतः पुष्टि हुन्छ।'

छलफलपछिको निष्कर्ष: कर्तव्य र अधिकार एकअर्काका परिपूरक तत्त्व हुन्, प्रतिस्पर्धी होइनन्। अधिकार नभई मानिसले आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्ने आधार नै पाउँदैन, र कर्तव्य नभई प्राप्त अधिकारको सही उपयोग हुन सक्दैन। जसरी सिक्काका दुई पाटा एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन्, त्यसैगरी स्वस्थ समाज निर्माणका लागि हरेक व्यक्तिले आफ्नो अधिकार उपभोग गर्दै त्यससँगै जोडिएको कर्तव्य पनि इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्नुपर्छ भन्ने निष्कर्षमा पुगियो।

• कर्तव्यभन्दा ठुलो अर्को कुनै वस्तु हुन सक्दैन भनी धर्मग्रन्थ र उपनिषद्मा कर्तव्यको महिमा वर्णन गरिएको छ। • माता, पिता र गुरुलाई देवता समान मान्ने कर्तव्यपालनको गहन सन्देश ग्रन्थहरूले दिएका छन्। • संसारमा त्यही व्यक्ति आदर्श व्यक्तिका रूपमा चिनिन्छ जो कर्तव्य पालनाको कसीमा खारिएर हुन्छ। • श्रवणकुमार, गान्धारी र युधिष्ठिरका दृष्टान्तले कर्तव्यको महानतालाई स्वतः पुष्टि गर्छन्।

पक्षमा (स्तरीय शिक्षा दिनुपर्छ भन्ने तर्क): शिक्षा नै जीवनभर साथ दिने अमूल्य सम्पत्ति हो; सम्पत्ति सकिन सक्छ तर ज्ञान र सिप कहिल्यै सकिँदैन। स्तरीय शिक्षाले सन्तानलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ र आफैं थप सम्पत्ति आर्जन गर्न सक्षम बनाउँछ। विपक्षमा (सम्पत्ति जोडिदिनुपर्छ भन्ने तर्क): आधारभूत आर्थिक सुरक्षा नभई शिक्षाको उपयोग पनि प्रभावकारी हुँदैन। सम्पत्तिले सन्तानलाई तत्कालीन आवश्यकता पूरा गर्न र भविष्यको जोखिमबाट सुरक्षित रहन मद्दत गर्छ। निष्कर्ष (छलफलपछि): वास्तवमा शिक्षा र सम्पत्ति दुवैको सन्तुलित संयोजन नै उत्तम विकल्प हो; एक्लै कुनै एउटाले मात्र सन्तानको भविष्य पूर्ण रूपमा सुरक्षित बनाउन सक्दैन।

आदरणीय सभाध्यक्षज्यू, निर्णायक मण्डल तथा उपस्थित मित्रहरू! मेरा पूर्ववक्ता चिदानन्द चौधरीले कर्तव्यलाई अधिकारभन्दा महान् भनी तर्क राख्नुभयो, तर उहाँको तर्कमा एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष छुटेको छ। उहाँले उद्धृत गर्नुभएको 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' भन्ने श्लोकमा नै 'अधिकार' शब्द कर्तव्यभन्दा पहिले प्रयोग भएको छ, जसले देखाउँछ कि कुनै पनि काम गर्नु अगावै त्यो काम गर्ने अधिकार हुनुपर्छ। अधिकार नै नभएको व्यक्तिले कुन आधारमा कर्तव्य पूरा गर्न सक्छ? उदाहरणका लागि, मतदान गर्ने अधिकार नभएको व्यक्तिले मतदान गर्ने कर्तव्य निर्वाह गर्न सक्दैन। त्यसैले कर्तव्यभन्दा पहिले अधिकारको अस्तित्व अनिवार्य हुन्छ भन्ने कुरा उहाँको आफ्नै तर्कले पुष्टि गर्छ।

अनुच्छेद: 'आफ्नो जीवन निर्वाह गर्नका लागि आवश्यक पर्ने गाँस, बास, कपाससमेत परिपूर्ति गर्न नसकेको अवस्था नै गरिबी हो। गरिबीले नागरिकको आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक क्षेत्रमा पहुँच, अवसर, सहभागिता, न्यून आयआर्जन, रोजगारी र उत्पादनशीलताको कमी हुँदा जीवनयापनमा कठिनाइ सिर्जना गरेको हुन्छ...गरिबी न्यूनीकरण भौगोलिक, लैङ्गिक, सामाजिक समूहबिच अन्तरसम्बन्धित भएकाले यसका लागि सरकारी, सहकारी, सामुदायिक, निजी र गैरसरकारी क्षेत्र एवम् विकास साझेदारको एकीकृत समन्वयात्मक भूमिका अपरिहार्य हुन्छ।' (क) प्रश्नहरू • गरिबी भन्नाले के बुझिन्छ? • गरिबी किन बढ्छ? • गरिबी निवारणका लागि कस्ता कार्य गर्न सकिन्छ? • नेपालमा गरिबी निवारणमा कसको भूमिका अपरिहार्य छ? उत्तरहरू • आफ्नो जीवन निर्वाह गर्नका लागि आवश्यक पर्ने गाँस, बास, कपाससमेत परिपूर्ति गर्न नसकेको अवस्थालाई गरिबी भनिन्छ। • अशिक्षा, जनसङ्ख्या वृद्धिदरको उच्चता, बेरोजगारी, न्यून आर्थिक वृद्धिदर, परनिर्भरता, असन्तुलित विकास, कृषिको व्यवसायीकरणमा अभाव, असमानता, असुरक्षा र साधन-स्रोतको असन्तुलित वितरण जस्ता कारणले गरिबी बढ्छ। • गरिब घरपरिवार पहिचान गरी विवरण अद्यावधिक गर्ने, गरिबी निवारण लक्षित कार्यक्रम तर्जुमा गर्ने, रोजगार तथा स्वरोजगारमूलक सिप विकास तालिम सञ्चालन गर्ने र शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने जस्ता कार्य गरिबी निवारणका लागि गर्न सकिन्छ। • गरिबी न्यूनीकरण भौगोलिक, लैङ्गिक र सामाजिक समूहबिच अन्तरसम्बन्धित भएकाले सरकारी, सहकारी, सामुदायिक, निजी र गैरसरकारी क्षेत्र एवम् विकास साझेदारको एकीकृत समन्वयात्मक भूमिका अपरिहार्य छ। (ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस् प्रश्नहरू • अनुच्छेदबाट वर्तमान कालको एउटा वाक्य टिपी त्यसलाई अज्ञात पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस्। • अनुच्छेदबाट वर्तमान कालको एउटा वाक्य टिपी त्यसलाई अभ्यस्त पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस्। • 'मानव विकास सूचाङ्कका आधारमा हेर्दा शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता क्षेत्रमा गरिबीको प्रभाव अत्यधिक देखिने गरेको छ।' भन्ने वाक्यमा त्रुटि भएका स्थानमा पदयोग गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्। उत्तरहरू • वर्तमान कालको वाक्य: 'गरिबीले नागरिकको जीवनयापनमा कठिनाइ सिर्जना गरेको हुन्छ।' → अज्ञात पक्षमा: 'गरिबीले नागरिकको जीवनयापनमा कठिनाइ सिर्जना गरेको रहेछ।' • वर्तमान कालको वाक्य: 'गरिबी दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ।' → अभ्यस्त पक्षमा: 'गरिबी दिनप्रतिदिन बढ्दै जान्थ्यो।' • मूल वाक्यमा 'सूचाङ्क का', 'हेर्दा शिक्षा', 'गरिबी को' जस्ता ठाउँमा अनावश्यक पदवियोग (शब्द अलग-अलग लेखिएको) भएको देखिन्छ। शुद्ध पदयोग गरी पुनर्लेखन गर्दा: 'मानव विकास सूचाङ्कका आधारमा हेर्दा शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता क्षेत्रमा गरिबीको प्रभाव अत्यधिक देखिने गरेको छ।'

सन्दर्भ: कुनै सन्देश मौखिक रूपमा प्रेषण गरिन्छ भने यसलाई मौखिक सम्प्रेषण भनिन्छ। यो सम्प्रेषण भाषण, बैठक, समूह छलफल, सम्मेलन, टेलिफोन कुराकानी आदि पनि हुन सक्छ। यो सञ्चारको एक प्रभावकारी र सहज माध्यम हो। यो सामान्यतया आन्तरिक र बाह्य सञ्चारका लागि प्रयोग गरिन्छ। कार्य: कक्षामा एक जना शिक्षक र अर्को विद्यार्थी बन्नुहोस्। ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने पाठ पढाएको अभिनयपूर्वक कुराकानी गर्नुहोस् र त्यसपछि विद्यार्थी बनेको व्यक्ति विद्यालयबाट घर जाँदा बसमा एउटा ज्येष्ठ नागरिकलाई सिट छाडेर बस्न अनुनय गरेको र ज्येष्ठ नागरिकले धन्यवाद दिएको भाषिक सम्प्रेषणसमेत कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्। नमुना संवाद: शिक्षक: आजको पाठमा हामीले ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने कुरा सिक्यौं। सार्वजनिक ठाउँमा तिनलाई सहयोग गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो। विद्यार्थी: हुन्छ सर, म ध्यान दिनेछु। (विद्यालयबाट घर जाँदा बसमा) विद्यार्थी: हजुरबा, यता आएर बस्नुहोस् न, म उभिन्छु। ज्येष्ठ नागरिक: धन्यवाद बाबु, तिमी त साह्रै असल केटा रहेछौ।

यस खण्डका प्रश्नहरू ('सुनाइ पाठ ६' — किराँत समुदायको उँधौली/उभौली पर्वसम्बन्धी सामग्री सुनेर उत्तर दिने) श्रव्य सामग्रीमा आधारित रहेकाले र सो श्रव्य सामग्री यहाँ उपलब्ध नभएकाले यी प्रश्नहरू यस स्रोत सामग्रीबाट समाधान गरिएका छैनन्। कक्षामा वास्तविक श्रव्य सामग्री सुनेर मात्र यी प्रश्नको सही उत्तर दिन सकिन्छ।

अनुच्छेद: 'विद्यालयको खाजा घरका व्यवस्थापक उदित हुनुहुन्छ। एकछिनपछि प्रधानाध्यापक आएर उदितलाई सोध्नुभयो...आगामी दिनमा पनि मिठो खुवाउनुहुने छ भन्ने आशा छ।'

भूतकाल क्रियापद: • भए — पिताप्रतिको कर्तव्य पालनाका सन्दर्भमा राम वनवास जान तयार भए। • गए — राम आफ्ना पिताको आज्ञा पालन गर्दै वनवास गए। • बने — कर्तव्य पालना गरेकाले राम मर्यादापुरुषोत्तम बने। वर्तमानकाल क्रियापद: • छ — कर्तव्य अधिकारभन्दा महान् छ। • हुन्छ — कर्तव्यपालन गर्दा सधैं सफलताको अनुभूति हुन्छ। • गर्दछु — म आफ्ना तर्क प्रस्तुत गर्दछु।

अनुच्छेद: 'भरतले काठमाडौंबाट भरतपुरका लागि टिकट काट्छ। पहिले ऊ सधैं बिराटनगरको टिकट काट्थ्यो। जनककुमारीले चाहिं जनकपुरको टिकट काटिछन्...जनककुमारीको जनकपुरको जहाज दुई घण्टापछि उड्ने छ।'

(क) मूल अनुच्छेद (अपूर्ण पक्षमा): हामीहरू एउटा सानो समूह बनाएर गाउँ जाँदै थियौं। हामीहरू सबैले दौरासुरुवाल र कोट लगाउँदै थियौं। जाडो महिना भएकाले हामी सबैको शिर कान छोप्ने टोपीले ढाक्दै थियो। गाउँलेहरू हामीलाई एकोहोरो हेर्दै थिए। हामीहरूले उनीहरूलाई पहिलो पटक भेट्दै थियौं। (ख) मूल अनुच्छेद (पूर्ण पक्षमा): सम्पूर्ण प्रकृति र चराचर जगत्ले कर्तव्य पालनाको उत्कृष्ट दृष्टान्त दिएका छन्। हामी बसोबास गर्दै आएको यस चराचर जगत्मा नदी, वृक्ष, सूर्य, चन्द्र सबैले कसैलाई केही न केही दिएका छन्। परोपकारी कार्य गरेर कर्तव्य पूरा गरेका छन्। यसबाट कर्तव्यपालन प्राकृतिक, नैसर्गिक र महान् कुरो हो भन्ने पुष्टि भएको छ। (ग) मूल अनुच्छेद (अज्ञात पक्षमा): संस्कृतिलाई कृषि व्यवसाय गर्ने रहर रहेछ। यसका लागि उनले पाँचथरमा पारिलो घाम लाग्ने जग्गा किनिछिन्। गाई, भैंसी र बाख्रा पनि किनेर ल्याइछिन्। कृषि व्यवसायबाट उनले प्रशस्त आम्दानी गरिछिन्। उनले गाउँका १५ जनालाई रोजगारी पनि दिइछिन्। (घ) मूल अनुच्छेद (अभ्यस्त भूत पक्षमा): विद्यार्थी दिनहुँ पुस्तकालय जान्थे। आफूलाई आवश्यक पर्ने सामग्री खोजी खोजी पढ्थे। पढेका सामग्रीबारे सबै साथीसँग छलफल गर्थे। थप अध्ययन गर्नुपर्ने कुराका लागि शिक्षकको पनि सहयोग लिन्थे।

नमुना अनुच्छेद: मेरी साथी सपना सानै छँदा साह्रै खेलाडी रहिछन् (अज्ञात भूत)। उनी हरेक साँझ साथीहरूसँग भकुन्डो खेल्थिन् (अभ्यस्त भूत)। पढाइमा पनि उनी दिनहुँ पुस्तकालय जान्थिन् (अभ्यस्त भूत)। कक्षा पाँचमा हुँदा उनले जिल्लास्तरीय दौडमा पहिलो हुँदा शिक्षकहरू पनि छक्क परेछन् (अज्ञात भूत)। अहिले पनि उनी नियमित व्यायाम गर्थिन् भन्ने कुरा उनका बुबाआमाले बताउँछन्।

अनुच्छेद: 'घर घरमा सरसफाइ गरिएन भने घरमा लामखुट्टे लाग्न सक्छ। लामखुट्टेको टोकाइबाट मलेरिया, डेङ्गु जस्ता घातक रोग लाग्न सक्छन्...' 'लामखुट्टे' शब्द 'लामो' र 'खुट्टे' गरी दुई शब्दको मेलबाट बनेको समस्त (जोडिएको) शब्द हो, जसले एउटै अर्थ (एक प्रकारको सानो, लामो खुट्टा भएको कीरा) दिन्छ। यस्ता शब्दहरूलाई अलग-अलग नलेखी जोडेरै (पदयोग गरेर) लेखिन्छ, किनभने यिनले मिलेर एउटा नयाँ, एकल अर्थ बोक्ने शब्द बनाउँछन् — छुट्टाछुट्टै लेख्दा अर्थ अस्पष्ट वा फरक हुन सक्छ। यस्तै प्रकारले 'घरभित्र', 'घरबाहिर' जस्ता शब्द पनि एउटै ठाउँ वा अवस्था जनाउने भएकाले जोडेर लेखिन्छन्।

मूल (त्रुटिपूर्ण) अनुच्छेद: 'प्रकृतिले आ आफ्नो ठाउँ बाट कर्तव्य पालना गरेकोकुरा उहाँलेगर्नुभयो, प्रकृतिसँगत सम्पूर्ण अधिकार छर त कर्तव्य पूरा गरिरहेको छ। प्रकृतिको अधिकार खोस्नेताकत कसै सँग छैन, कसैले प्रकृतिकोअधिकार खोसोसत? त्यसपछि प्रकृतिको ताण्डव थाहाहुनेछ।' शुद्ध पारिएको (पदयोग-पदवियोग मिलाइएको) अनुच्छेद: 'प्रकृतिले आआफ्नो ठाउँबाट कर्तव्य पालना गरेको कुरा उहाँले गर्नुभयो, प्रकृतिसँग त सम्पूर्ण अधिकार छ र त कर्तव्य पूरा गरिरहेको छ। प्रकृतिको अधिकार खोस्ने ताकत कसैसँग छैन, कसैले प्रकृतिको अधिकार खोसोस् त? त्यसपछि प्रकृतिको ताण्डव थाहा हुने छ।'

उद्घोषणको नमुना (निबन्ध प्रतियोगिताका लागि): मिति २०८० साल कात्तिक १० गते यस श्री जनकल्याण माध्यमिक विद्यालयको सभाहलमा जिल्लास्तरीय निबन्ध लेखन प्रतियोगिताका लागि उपस्थित सम्पूर्ण महानुभावलाई हार्दिक अभिवादन र स्वागत गर्दछु। अब हिला नगरिकन कार्यक्रमको औपचारिकतातिर प्रवेश गराउँछु। सर्वप्रथम यस निबन्ध प्रतियोगिता कार्यक्रमको सभाध्यक्षको भूमिका निर्वाह गरिदिनुहुन विद्यालयका प्रधानाध्यापक दिनेशप्रसाद अधिकारीलाई अनुरोध गर्दछु। सभाध्यक्षको अनुमति पाएसँगै अब कार्यक्रममा अतिथिलाई आसन ग्रहण गराउँदै छु। हाम्रो आमन्त्रणलाई सहर्ष स्वीकार गरी आउनुभएका पालिकाका अध्यक्ष श्री रमेश थापालाई प्रमुख अतिथिको आसन ग्रहणका लागि हार्दिक अनुरोध गर्दछु। उहाँलाई जोडदार तालीले स्वागत गरौं। यो प्रतिस्पर्धात्मक निबन्ध लेखन प्रतियोगिता भएकाले यसको निर्णायकका लागि नेपाली विषय शिक्षक सरिता पौडेल, कमला श्रेष्ठ र विनोद तामाङलाई अनुरोध गर्दछु। त्यस्तैगरी सम्पूर्ण शिक्षक, प्रतियोगितामा सहभागी विद्यार्थी र अन्य विद्यार्थीसहित उपस्थित सम्पूर्ण मान्यजनलाई आआफ्नो स्थानमा आसन ग्रहण गरिदिनुहुन अनुरोध गर्दछु। अब निबन्ध प्रतियोगितालाई क्रमशः सुरु गरिने छ। ... (प्रतियोगिता सम्पन्न भएपछि) निबन्ध प्रतियोगितामा उत्कृष्ट रचनाको निर्णय सुनाइदिनुहुन निर्णायक मण्डललाई अनुरोध गर्दछु। अब पुरस्कार वितरण कार्यक्रम रहेको छ। पुरस्कृत विद्यार्थीलाई टीका, सम्मान र नगद पुरस्कार प्रदान गरिदिनुहुन सभाध्यक्ष र प्रमुख अतिथिलाई अनुरोध गर्दछु। पुरस्कृत विद्यार्थीलाई बधाई ज्ञापन गर्दै यस कार्यक्रमको अन्त्य गरिदिनुहुन सभाध्यक्षलाई हार्दिक अनुरोध गर्दै म उद्घोषक पनि विदा हुन्छु, नमस्कार।

पक्ष (रोजगार ठिक): रोजगार अर्थात् अरूको संस्था वा प्रतिष्ठानमा काम गर्नु धेरै हिसाबले सुरक्षित र भरपर्दो विकल्प हो। नियमित तलब, सामाजिक सुरक्षा सुविधा र निश्चित कामको समयतालिकाले जीवनलाई व्यवस्थित बनाउँछ। नयाँ सिकारुका लागि रोजगारले अनुभव सिक्ने र जोखिम कम गर्ने अवसर पनि दिन्छ। स्वरोजगारमा हुने आर्थिक अनिश्चितता र उच्च जोखिमको तुलनामा रोजगार धेरैका लागि स्थिर र सहज बाटो हो। विपक्ष (स्वरोजगार ठिक — पक्षको विचारको खण्डन): माथि व्यक्त गरिएको तर्कमा रोजगारलाई मात्र सुरक्षित र भरपर्दो भन्नु पूर्ण सत्य होइन। वास्तवमा स्वरोजगारले व्यक्तिलाई आफ्नै निर्णय लिने स्वतन्त्रता र आम्दानीको असीमित सम्भावना दिन्छ, जुन तलबबाट सीमित हुने रोजगारमा पाइँदैन। स्वरोजगारले नयाँ रोजगारीका अवसर पनि सिर्जना गर्छ र देशको अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष योगदान पुऱ्याउँछ। सुरुमा जोखिम भए तापनि दृढता र योजनाबद्ध प्रयासले स्वरोजगारलाई दीर्घकालमा रोजगारभन्दा बढी फलदायी बनाउन सकिन्छ। त्यसैले रोजगारभन्दा स्वरोजगार नै उत्तम विकल्प हो।