चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा

पाठ्यपुस्तकमा यस निबन्धको लेखकको नाम वा जीवनी-सम्बन्धी जानकारी दिइएको छैन। त्यसैले यहाँ पाठमा उपलब्ध जानकारीभन्दा बाहिरको लेखक-परिचय उल्लेख गरिएको छैन।

'चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा' एउटा वस्तुपरक (सूचनामूलक) निबन्ध हो। यसमा चिकित्सा शब्दको अर्थ, चिकित्साका प्रकार (निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक, उपचारात्मक), विश्वमा प्रचलित प्रमुख चिकित्सा पद्धति (एलोप्याथिक, होमियोप्याथिक, युनानी, आयुर्वेदिक), आयुर्वेद चिकित्साका आठ शाखा (अष्टाङ्ग आयुर्वेद), पञ्चकर्म, त्रिदोष सिद्धान्त, नेपालको जडीबुटी-सम्पदा तथा आधुनिक र आयुर्वेदिक दुवै चिकित्सा पद्धतिका विशेषता र सीमाबारे विस्तृत जानकारी दिइएको छ।

स्वस्थ शरीर नै खुसी मनको आधार भएकाले रोगबाट मुक्त हुन मानिसले चिकित्साको सहारा लिन्छ। चिकित्सा शब्दको अर्थ 'रोग हटाउने इच्छा' हो र यसभित्र औषधोपचार, रोगको पहिचान, निदान जस्ता अनेक अर्थ समावेश हुन्छन्। चिकित्साका निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक गरी तीन प्रकार छन्। विश्वमा युनानी, एलोप्याथिक, होमियोप्याथिक र आयुर्वेदिक गरी चार प्रमुख चिकित्सा पद्धति प्रचलित छन्, जसमध्ये एलोप्याथिक हाल सबैभन्दा लोकप्रिय छ भने आयुर्वेद पूर्वीय वैदिक सभ्यताको प्राचीन उपहार हो। आयुर्वेदमा काय चिकित्सा, शल्य चिकित्सा लगायत आठ शाखा (अष्टाङ्ग आयुर्वेद) छन् र यसले बिरामीको समग्र (शारीरिक-मानसिक) पक्षलाई ध्यानमा राखी वात-पित्त-कफ (त्रिदोष) को सन्तुलनमा आधारित भई उपचार गर्छ। नेपाल आयुर्वेदिक जडीबुटीका लागि भूस्वर्ग मानिन्छ र यहाँ यससम्बन्धी शैक्षिक-अनुसन्धान संस्थाहरू पनि स्थापना भएका छन्। तथापि आयुर्वेदिक र आधुनिक दुवै पद्धतिका आ-आफ्नै सीमा पनि छन्। अन्त्यमा निबन्धले रोग लाग्नुभन्दा रोग लाग्न नदिनु नै सर्वोत्तम उपाय भएको र आयुर्वेदिक चिकित्साको प्रयोग आजको आवश्यकता बनेको निष्कर्ष निकालेको छ।

लेखकले दुवै चिकित्सा पद्धति (आधुनिक र आयुर्वेदिक) को महत्त्व र सीमा दुवैलाई तटस्थ रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। तथापि आयुर्वेदिक चिकित्साको पार्श्वप्रभाव न्यून हुने र रोगलाई जरैदेखि निर्मूल गर्न सकिने गुणका कारण यसप्रति मानिसको बढ्दो आकर्षणलाई सकारात्मक रूपमा हेरेका छन्। साथै गम्भीर र आकस्मिक अवस्थामा आधुनिक चिकित्साको अपरिहार्यतालाई पनि स्पष्ट स्वीकार गरेका छन्।

रोग लाग्नुभन्दा रोग लाग्न नदिनु नै सर्वोत्तम उपाय हो भन्ने यस निबन्धको मुख्य सन्देश हो। साथै आफ्नो अवस्था र आवश्यकताअनुसार उपयुक्त चिकित्सा पद्धति छनोट गर्ने विवेक राख्नुपर्छ र आयुर्वेदिक चिकित्साको प्रयोगमार्फत निरोगी तथा सुखी जीवनको सपना साकार पार्न सकिन्छ भन्ने सन्देश निबन्धले दिन्छ।

निबन्धले चिकित्सा विज्ञानका विभिन्न पद्धतिमध्ये आधुनिक (एलोप्याथिक) र आयुर्वेदिक चिकित्सा दुवैको आ-आफ्नै महत्त्व, विशेषता र सीमा रहेको देखाउँदै नेपाललाई आयुर्वेदिक जडीबुटीको भूस्वर्गका रूपमा चिनाएको छ। रोग लाग्न नदिने सावधानी र उपयुक्त चिकित्सा पद्धतिको छनोट नै स्वस्थ र सुखी जीवनको आधार हो भन्ने निष्कर्षमा निबन्ध पुग्छ।

'चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा' शीर्षकले निबन्धको मूल विषयवस्तुलाई प्रस्ट्याउँछ। निबन्धले आधुनिक चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा दुवैको तुलनात्मक अध्ययन प्रस्तुत गर्दै दुवैका विशेषता, सीमा र महत्त्वबारे व्याख्या गरेको हुनाले यो शीर्षक पूर्णतः सान्दर्भिक र सार्थक देखिन्छ।