चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा

प्रश्नहरू • स्नायुसम्बन्धी रोग • बात, पित्त र कफसम्बन्धी दोष • चिरफारका पद्धतिले गरिने रोगको उपचार • हानि वा घात पुऱ्याउने • प्रतिरोधका लागि तयार पारिएको उत्तरहरू • पक्षाघात • त्रिदोष • शल्य चिकित्सा • घातक • प्रतिरोधात्मक

नोट: दिइएको अर्थ-सूचीमा 'अनुशासनमा रहेको' र 'खारिएको' भन्ने थप दुई अर्थ पनि समावेश छन्, जुन माथिका छओटा शब्दसँग सीधा मेल खाँदैनन् — यी विकर्षक (distractor) विकल्पका रूपमा राखिएका हुन् सक्छन्।

• चिकित्सा — रोग लागेको बिरामीलाई समयमै चिकित्सा गराउनु आवश्यक हुन्छ। • आयुर्वेद — आयुर्वेदले जीवनको ज्ञान दिने पूर्वीय वैदिक चिकित्सा पद्धतिलाई जनाउँछ। • एलोप्याथिक — एलोप्याथिक उपचार पद्धति हाल विश्वभर सबैभन्दा बढी प्रचलित छ। • त्रिदोष — वात, पित्त र कफको सन्तुलन बिग्रँदा त्रिदोषको प्रकोपले मानिस बिरामी पर्छ। • पञ्चकर्म — शरीरको शुद्धीकरणका लागि पञ्चकर्म विधि अपनाइन्छ।

यो मौखिक उच्चारण अभ्यास हो। तलका शब्दहरू उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा: • रोगव्याधि — 'व्या' लाई संयुक्त रूपमा स्पष्ट उच्चारण गर्ने • अनाधिकृत — 'धि-कृ-त' लाई छुट्याएर स्पष्ट पार्ने • प्रत्याक्रमण — 'त्या' र 'क्र' लाई मिलाएर उच्चारण गर्ने • विरुद्ध — दुवै 'द्ध' लाई स्पष्ट उच्चारण गर्ने • पद्धति — 'द्ध' लाई संयुक्त रूपमा उच्चारण गर्ने • अद्वितीय — 'द्वि' लाई स्पष्ट पार्दै उच्चारण गर्ने • अर्थ्याउनु — 'र्थ्या' लाई संयुक्त रूपमा उच्चारण गर्ने • अष्टाङ्ग — 'ष्टा' लाई स्पष्ट पार्ने • कौमारभृत्य — 'भृ' लाई स्पष्ट उच्चारण गर्ने • पार्श्वप्रभाव — 'र्श्व' लाई मिलाएर उच्चारण गर्ने • अगदतन्त्र — 'गद' र 'तन्त्र' लाई छुट्याएर स्पष्ट उच्चारण गर्ने

यो कक्षाकोठामा साथीहरूसँग पालैपालो गरिने मौखिक वाचन क्रियाकलाप हो। प्रत्येक विद्यार्थीले निबन्धको एक-एक अनुच्छेद स्पष्ट उच्चारण र उपयुक्त गतिमा पढ्नुपर्छ।

यो श्रुतलेखन (डिक्टेसन) अभ्यास हो। सन्दर्भका लागि तेस्रो अनुच्छेदको मूल पाठ यहाँ दिइएको छ, जुन शिक्षकले पढेर सुनाउनुहुँदा विद्यार्थीले सुनेरै लेख्नुपर्छ: 'चिकित्साका निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक पद्धति छन्। रोग नियन्त्रणका लागि रोग लाग्नुपूर्व नै प्रदान गरिने स्वास्थ्य सेवा निरोधात्मक चिकित्सा हो। स्वास्थ्य स्थिति सुधार गर्न प्रदान गरिने पोषण कार्यक्रम, स्वास्थ्य शिक्षा, वातावरणीय सरसफाइ कार्यक्रम जस्ता सेवा प्रवर्धनात्मक स्वास्थ्य सेवा हुन्। रोग लागेपछि निको पार्नका लागि प्रदान गरिने स्वास्थ्य सेवालाई उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवा भनिन्छ। उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवाका पनि आधुनिक चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा पद्धतिबाहेकका होमियोप्याथी, प्राकृतिक चिकित्सा, योग चिकित्सा, मनो चिकित्सा, अक्युप्रेसर, युनानी चिकित्सा जस्ता अनेकौं उपचार पद्धति पनि रहेका छन्। तीमध्ये युनानी, एलोप्याथिक, होमियोप्याथिक र आयुर्वेदिक गरी चार चिकित्सा पद्धति प्रचलित छन्। युनानी चिकित्सा पद्धति अरबमा प्रचलित प्राचीन चिकित्सा पद्धति हो। अरब मूलका मानिस र इरानीद्वारा ११ औं शताब्दीतिर यो पद्धति भारतमा प्रचलनमा ल्याइएको थियो। भारतमा ब्रिटिस शासनका समयमा एलोप्याथिक प्रणाली सुरु भएपछि युनानी प्रणालीको औषधीय शिक्षा, अनुसन्धान र अभ्यास प्रक्रियामा कमी आयो। होमियोप्याथिक शब्दको अर्थ सदृश रोग चिकित्सा भन्ने हुन्छ। यसअनुसार रोगका सदृश वा समान लक्षण उब्जाउने औषधीय पदार्थद्वारा नै कुनै रोगको निदान गर्नु भन्ने बुझिन्छ। काँडालाई काँडाले फिक्नुपर्छ भने भैं विषको औषधी विष नै हो भन्ने यसको मान्यता हो। यो सिद्धान्त समानताले समानताको उपचार को मान्यतामा आधारित छ।'

प्रश्नहरू • 'चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा' निबन्ध कति अनुच्छेदमा संरचित छ? • वाक्य सङ्ख्याका दृष्टिले सबैभन्दा छोटो र लामो अनुच्छेद कुन हो? • निबन्धमा आयुर्वेद चिकित्साका शाखाको चर्चा गरिएको विषयवस्तु कुन अनुच्छेदमा रहेको छ? • निबन्धको अन्तिम अनुच्छेदको आशय के हो? उत्तरहरू • 'चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा' निबन्ध कुल १२ अनुच्छेदमा संरचित छ। • वाक्य सङ्ख्याका दृष्टिले सबैभन्दा छोटो अनुच्छेद निबन्धको अन्तिम (बाह्रौं) अनुच्छेद हो ('समग्रमा रोग लाग्नुभन्दा...'), जसमा ४ वाक्य छन्। सबैभन्दा लामो अनुच्छेद 'आयुर्वेदिक उपचारका अनेकौं विशिष्ट पक्ष छन्...' भन्ने अनुच्छेद (छैटौं अनुच्छेद) हो, जसमा ९ वाक्य छन्। • निबन्धमा आयुर्वेद चिकित्साका आठ शाखा (अष्टाङ्ग आयुर्वेद) को चर्चा गरिएको विषयवस्तु पाँचौं अनुच्छेदमा रहेको छ। • निबन्धको अन्तिम अनुच्छेदको आशय रोग लाग्नुभन्दा रोग लाग्न नदिनु नै सर्वोत्तम उपाय हो भन्ने र आयुर्वेदिक चिकित्साको प्रयोग निरोगी तथा सुखी जीवनका लागि आजको आवश्यकता र समयको माग बनेको हो भन्ने देखाउनु हो।

निबन्धांश: 'चिकित्साका निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक पद्धति छन्... यो सिद्धान्त समानताले समानताको उपचार को मान्यतामा आधारित छ।' प्रश्नहरू • निबन्धांशमा चिकित्सा विज्ञानका कुन कुन शाखाको चर्चा गरिएको छ? • प्रवर्धनात्मक उपचार पद्धति कस्तो हुन्छ? • उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवामा कुन कुन पद्धति पर्छन्? • तपाईंलाई कुन उपचार पद्धति मन पर्छ, किन? उत्तरहरू • निबन्धांशमा निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक चिकित्साको साथै उपचारात्मकअन्तर्गत आधुनिक चिकित्सा विज्ञान, आयुर्वेद, होमियोप्याथी, प्राकृतिक चिकित्सा, योग चिकित्सा, मनो चिकित्सा, अक्युप्रेसर र युनानी चिकित्सा जस्ता शाखाहरूको चर्चा गरिएको छ। • प्रवर्धनात्मक उपचार पद्धति स्वास्थ्य स्थिति सुधार गर्न प्रदान गरिने पोषण कार्यक्रम, स्वास्थ्य शिक्षा र वातावरणीय सरसफाइ कार्यक्रम जस्ता सेवामार्फत हुन्छ, जसले रोग लाग्नुअघि नै मानिसको समग्र स्वास्थ्यस्तर सुधार्न सघाउँछ। • उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवामा आधुनिक चिकित्सा विज्ञान, आयुर्वेद चिकित्सा, होमियोप्याथी, प्राकृतिक चिकित्सा, योग चिकित्सा, मनो चिकित्सा, अक्युप्रेसर र युनानी चिकित्सा जस्ता पद्धति पर्छन्। • मलाई आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति मन पर्छ किनभने यसले प्राकृतिक जडीबुटीको प्रयोग गरी रोगलाई जरैदेखि निको पार्ने प्रयास गर्छ र यसको पार्श्वप्रभाव पनि न्यून हुन्छ।

(क) 'चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा' निबन्धका आधारमा वर्तमान चिकित्सा विज्ञानका बारेमा वर्णन गर्नुहोस्। वर्तमान चिकित्सा विज्ञानमा एलोप्याथिक, होमियोप्याथिक, युनानी र आयुर्वेदिक गरी चार प्रमुख चिकित्सा पद्धति प्रचलित छन्, जसमध्ये एलोप्याथिक पद्धति हाल सर्वाधिक लोकप्रिय र आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पर्यायका रूपमा हेरिन्छ। यसैसाथ चिकित्साका निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक गरी तीन आयाम पनि विकसित भएका छन्, जसले रोग लाग्नुअघि नै स्वास्थ्य सुधार्ने र रोग लागेपछि उपचार गर्ने दुवै पक्षलाई समेट्छ। वर्तमान चिकित्सा विज्ञानले प्रविधि र अनुसन्धानको विकाससँगै आधुनिक र परम्परागत दुवै पद्धतिको समन्वयात्मक प्रयोगतर्फ अग्रसर भएको देखिन्छ। (ख) किन आयुर्वेद चिकित्साको लोकप्रियता बढ्दै गएको छ, लेख्नुहोस्। आयुर्वेद चिकित्साको लोकप्रियता बढ्दै जानुका पछाडि यसको पार्श्वप्रभाव न्यून हुनु, रोगलाई जरैदेखि पूर्णतः निर्मूल गर्ने प्रयास गरिनु, बिरामीको समग्र (शारीरिक र मानसिक) पक्षलाई ध्यानमा राखी उपचार गरिनु, प्राकृतिक जडीबुटीको प्रयोग हुनु र उपचार खर्च तुलनात्मक रूपमा कम हुनु जस्ता कारण छन्। साथै एलोप्याथिक औषधीका पार्श्वप्रभावबाट बच्न खोज्ने मानिसहरूको बढ्दो चाहनाले पनि आयुर्वेदप्रतिको आकर्षण बढाएको छ। (ग) उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवाअन्तर्गत कस्ता उपचारात्मक पद्धति पर्छन्? उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवाअन्तर्गत आधुनिक चिकित्सा विज्ञान (एलोप्याथिक) र आयुर्वेद चिकित्सा पद्धतिका साथै होमियोप्याथी, प्राकृतिक चिकित्सा, योग चिकित्सा, मनो चिकित्सा, अक्युप्रेसर र युनानी चिकित्सा जस्ता उपचार पद्धति पर्छन्। (घ) आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति र आधुनिक चिकित्सा पद्धतिका मुख्य फरक के के हुन्?

(क) आयुर्वेदिक चिकित्सा आधुनिक चिकित्सा पद्धतिभन्दा भिन्न र संसारकै सर्वप्राचीन उपचार पद्धति हो। आयुर्वेद चिकित्सा 'आयुष' र 'वेद' शब्दको मेलबाट बनेको हो, जसको शाब्दिक अर्थ 'जीवनको ज्ञान' भन्ने हुन्छ। यो पूर्वीय वैदिक तथा प्राच्य सभ्यताले दिएको अभूतपूर्व उपहार भएकाले यसको इतिहास अत्यन्त प्राचीन छ। आधुनिक (एलोप्याथिक) चिकित्सा पद्धति पाश्चात्य विज्ञानको उपज भई तुलनात्मक रूपमा नयाँ हो र यसले लक्षणका आधारमा तुरुन्तै औषधी दिएर रोग घटाउने शैली अपनाउँछ, जबकि आयुर्वेदले बिरामीको समग्र प्रकृति र दोषलाई ध्यानमा राखी उपचार गर्छ। यसरी उत्पत्ति, दर्शन र उपचार-शैलीका दृष्टिले आयुर्वेद आधुनिक चिकित्सा पद्धतिभन्दा पूर्णतः भिन्न र संसारकै सर्वप्राचीन उपचार पद्धतिमध्ये एक हो। (ख) आयुर्वेदिक औषधीका लागि नेपाल भूस्वर्ग मानिन्छ। नेपालमा आयुर्वेदिक महत्त्वका बहुमूल्य र घातक रोग निको पार्ने जडीबुटीको प्रशस्त भण्डार पाइने भएकाले नेपाललाई आयुर्वेदिक औषधीका लागि भूस्वर्ग (पृथ्वीमा रहेको स्वर्गसरहको सुन्दर ठाउँ) मानिएको हो। रामायणमा वर्णित सञ्जीवनी बुटीको प्रसङ्ग पनि नेपालको हिमालय क्षेत्रसँग जोडिएको हुनाले यसले नेपाल परापूर्वकालदेखि नै जडीबुटीको धनी भूमि रहेको पुष्टि गर्छ। यी जडीबुटीले नेपालको आर्थिक समृद्धिको ढोका पनि खोल्न सक्ने सम्भावना निबन्धमा औंल्याइएको छ।

आधुनिक (एलोप्याथिक) चिकित्सा पद्धतिका सकारात्मक पक्षमा छिटो सञ्चो हुनु, विशेषज्ञ (डाक्टर) र औषधी सजिलै उपलब्ध हुनु, मेडिकल काउन्सिल र औषधी व्यवस्था विभागको स्वीकृतिबाट मात्र उपचार हुनु, आपतकालीन अवस्थामा उच्च प्रभावकारिता, शल्यक्रियाद्वारा गम्भीर रोग निको पार्न सकिनु र खोपको व्यवस्थाद्वारा रोग रोकथाम गर्न सकिनु पर्छन्। यसका नकारात्मक पक्षमा भने दक्ष जनशक्तिको अभाव, औषधीका नकारात्मक (पार्श्व) असर देखिन सक्नु, औषधी महँगो हुँदा गरिबको पहुँचभन्दा बाहिर हुनु र औषधीको दुरुपयोगबाट घातक असर पर्न सक्नु पर्छन्। यसरी हेर्दा आधुनिक चिकित्सा पद्धति गम्भीर र आकस्मिक अवस्थाका लागि अपरिहार्य भए तापनि यसका आर्थिक र स्वास्थ्यगत जोखिमहरूलाई पनि सँगसँगै ख्याल गर्नुपर्ने देखिन्छ।

निबन्धमा उल्लेख भएअनुसार आयुर्वेदिक औषधीको पार्श्वप्रभाव न्यून हुन्छ र यसले रोगलाई नियन्त्रणमा मात्र नराखी पूर्ण रूपमा निर्मूल गर्ने प्रयास गर्छ। आयुर्वेदमा बिरामीको समग्र प्रकृति, दोष र मानसिक अवस्थासमेत ध्यानमा राखी उपचार गरिने भएकाले यसले रोगको मूल कारणसम्म पुगेर उपचार गर्छ। साथै आहार, विहार र आचार संहितामार्फत रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गर्नमा जोड दिइन्छ, जसले भविष्यमा पनि रोग लाग्ने सम्भावना घटाउँछ। यी आधारमा हेर्दा आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति रोग नियन्त्रण र पार्श्वप्रभावबाट बचाउने दृष्टिले प्रभावकारी रहेको पुष्टि हुन्छ। तथापि गम्भीर र आकस्मिक अवस्थामा यसको सीमा पनि रहेको ख्याल गर्नुपर्छ।

स्वस्थ खानपान भनेको शरीरलाई आवश्यक पोषक तत्त्व सन्तुलित मात्रामा प्राप्त हुने गरी खाना खाने प्रक्रिया हो। सन्तुलित आहारमा कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन, भिटामिन, खनिज लवण र प्रशस्त पानीको समावेश हुनुपर्छ। ताजा फलफूल र हरियो सागसब्जीको नियमित सेवनले शरीरलाई रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता प्रदान गर्छ। बढी तेलिलो, चिल्लो र प्रशोधित खाद्य पदार्थको सेवन घटाउनु स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन्छ। समयमै भोजन गर्ने र आवश्यकताभन्दा बढी नखाने बानीले पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्छ। यसरी सन्तुलित र स्वस्थ खानपानले मानिसलाई दीर्घकालसम्म निरोगी र ऊर्जावान् राख्न मद्दत गर्छ।

चारओटा बुँदा: • स्वस्थ तन नै खुसी मनको आधार हो। • असावधानीका कारण रोगव्याधिले शरीरमा प्रवेश गरी शारीरिक शक्ति र मनको खुसी लुट्छ। • रोगव्याधिविरुद्ध प्रत्याक्रमण गरी दमन-शमन गर्न चिकित्सा विज्ञानको प्रादुर्भाव भएको हो। • एलोप्याथिक र आयुर्वेद चिकित्सा दुई प्रमुख उपचार पद्धति हुन्, जसमध्ये एलोप्याथिक पाश्चात्य विज्ञानको वरदान हो भने आयुर्वेद प्राच्य सभ्यताको उपहार हो। सारांश: स्वस्थ शरीरलाई खुसी मनको आधार मानिन्छ, तर मानिसको असावधानीका कारण रोगव्याधिले शरीरमा प्रवेश गरी शारीरिक र मानसिक खुसी खोस्छ। यस्तो रोगव्याधिविरुद्ध लड्दै त्यसलाई दमन र शमन गर्न चिकित्सा विज्ञानको उदय भएको मानिन्छ। यसका प्रमुख दुई उपचार पद्धतिमध्ये एलोप्याथिक चिकित्सा पाश्चात्य विज्ञानको उपहार हो भने आयुर्वेद चिकित्सा पूर्वीय वैदिक तथा प्राच्य सभ्यताले दिएको अभूतपूर्व उपहार हो।

अनुच्छेद: 'कृषि बजारीकरणमा उत्पादन भएका वस्तु सङ्कलकमार्फत भण्डारण गरिन्छ र बजारसम्म पुऱ्याइन्छ। बजारमा पुगेका वस्तु उपभोक्ताले बजार मूल्यमा खरिद गरेर उपभोग गर्छन्। यसरी हुने बजारीकरण र उत्पादनको चक्रीय प्रवाहले कृषिको व्यवस्थापन प्रणालीगत ढङ्गले हुन्छ। कृषि बजारीकरण प्रक्रियामा कृषकलाई आवश्यक मल, बिउ, अनुदान रकम आवश्यकताअनुसार प्रदान गरिन्छ। उत्पादनमा रासायनिक मलभन्दा प्राङ्गारिक मलको उपयोगमा जोड दिने, सिँचाइ, बाटो र सञ्चारको उचित व्यवस्था कृषकलाई सरकारले मिलाइदिने काम हुन्छ। कृषकसँग भएको उत्पादन सङ्कलकको सङ्गठन वा संस्थामार्फत भण्डारण गरी कृषकलाई वस्तुको उचित मूल्य प्रदान गरिन्छ। कृषकले आफ्नो उत्पादन भण्डारककहाँ पठाउने कार्य हुन्छ। भण्डारकले आवश्यक मल, बिउ कृषकलाई पठाउने, उत्पादनको बजार मूल्य, लागत, माग र आपूर्तिलाई ध्यान दिई संस्थाको विधानअनुरूप कार्य गर्ने गर्छन्। सङ्कलकले सङ्कलन गरेर वस्तु बजारमा पठाउँदा सानो नाफाको अंश राखी सुरक्षित रूपमा पठाउने गर्छन्। सङ्कलक र बजारबिचको सम्बन्ध विधानसम्मत हुनु आवश्यक ठानिन्छ। यस्तो व्यवस्था हुँदा वस्तु उपभोक्तासम्म कुन दरमा पुग्छ भन्ने कुरा सङ्कलकले निरीक्षण गरिरहन सक्छ। यसो हुँदा एकअर्काबिचमा अधिक नाफाको स्थिति हुँदैन। सबैले उचित मूल्यमा वस्तु प्राप्त गर्नाले मुद्रास्फीति हुँदैन। बजारमा अभाव सिर्जना हुँदैन। यसले आयमा ठुलो उतारचढाव आउन दिँदैन।' (क) प्रश्नहरू • कृषि उत्पादन कसरी उपभोक्तासम्म पुग्छ? • अनुच्छेदमा सूचना प्रवाह र नाफासम्बन्धी कस्तो व्यवस्था उल्लेख भएको छ? • कृषि बजारीकरणको प्रक्रियाबारे लेख्नुहोस्। • सरकारले कृषकलाई कुन कुरामा सहयोग गर्नुपर्छ? उत्तरहरू • उत्पादन भएका कृषि वस्तु सङ्कलकमार्फत भण्डारण भई बजारसम्म पुऱ्याइन्छ, त्यसपछि उपभोक्ताले बजार मूल्यमा खरिद गरी उपभोग गर्छन्। • अनुच्छेदमा सङ्कलकले सङ्कलन गरेको वस्तु बजारमा पठाउँदा सानो नाफाको अंश मात्र राखी सुरक्षित रूपमा पठाउने र सङ्कलक-बजारबिचको सम्बन्ध विधानसम्मत हुनुपर्ने व्यवस्था उल्लेख भएको छ, जसले गर्दा अधिक नाफाको स्थिति सिर्जना हुँदैन र मुद्रास्फीति पनि हुँदैन। • कृषि बजारीकरणको प्रक्रियामा कृषकले उत्पादन गरेको वस्तु सङ्कलकमार्फत भण्डारण गरिन्छ, भण्डारकले बजार मूल्य, लागत, माग र आपूर्ति हेरी संस्थाको विधानअनुरूप कार्य गर्छ, र अन्ततः वस्तु बजारमार्फत उपभोक्तासम्म पुऱ्याइन्छ। • सरकारले कृषकलाई आवश्यक मल, बिउ र अनुदान रकम उपलब्ध गराउन, प्राङ्गारिक मलको प्रयोगमा जोड दिन, सिँचाइ, बाटो र सञ्चारको उचित व्यवस्था मिलाउन सहयोग गर्नुपर्छ। (ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस् प्रश्नहरू • अनुच्छेदबाट उप, सम्, उत् उपसर्ग लागेका एक एकओटा शब्द खोजेर लेख्नुहोस्। • अनुच्छेदबाट दुईओटा कृदन्त शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्। • अनुच्छेदबाट शब्दको सुरु, बिच र अन्तिममा ह्रस्व उकार प्रयोग भएका दुई दुईओटा शब्द टिपोट गर्नुहोस्। उत्तरहरू • उप उपसर्ग: उपभोक्ता (उप+भोक्ता); सम् उपसर्ग: सम्बन्ध (सम्+बन्ध); उत् उपसर्ग: उत्पादन (उत्+पादन)। • कृदन्त शब्द: पुगेका (पुग्+एका), भएको (भ्+एको) — यी क्रियाको धातुमा प्रत्यय थपिएर बनेका कृदन्त शब्द हुन्। • सुरुमा ह्रस्व उकार: उत्पादन, उपभोक्ता। बिचमा ह्रस्व उकार: सुरक्षित, मुद्रास्फीति। अन्त्यमा ह्रस्व उकार: भण्डारकहरू शब्दमा जस्तै विरलै भेटिन्छ; अनुच्छेदमा प्रस्ट अन्त्य-उकार भएका शब्द सीमित छन्।

सन्दर्भ: हावा, पानी, माटो आदि जैविक वस्तुको अस्तित्वका लागि वातावरण संरक्षण अति आवश्यक हुन्छ। अनियन्त्रित रूपमा डोजर चलाई प्राकृतिक स्रोतसाधनको दोहन, होहल्ला, आवाज तथा हर्न, कारखानाको ध्वनि, सिमेन्ट, गिट्टी उद्योग, इँटा उद्योग आदिले वातावरण विनाश भयो भने सर्वसाधारणको स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्छ। फोहोरमैला व्यवस्थापनका लागि उचित ल्यान्डफिल्ड साइट नभए पनि वातावरण विनाश हुन्छ। कार्य: तपाईं वातावरणीय विनाशबाट उत्पन्न भएको कुनै प्रकोपमा पर्नुभएको छ वा त्यस्तो प्रकोपबारे सुन्नुभएको छ भने कक्षामा उक्त प्रकोपको कारण र प्रभावबारे आफ्नो अनुभव प्रस्तुत गर्नुहोस्। नमुना अनुभव: गत वर्षा याममा हाम्रो टोलनजिकैको खोलामा अत्यधिक वर्षा र अनियन्त्रित डोजर चालाइँदा आएको बाढीले घरहरूमा पानी पस्यो र बाटो पनि क्षतिग्रस्त भयो। यसको मुख्य कारण नदी किनारमा भइरहेको अवैध ढुङ्गा-गिट्टी उत्खनन र वन विनाश थियो, जसले भू-क्षय बढाई पानीको प्राकृतिक बहाव अवरुद्ध गरेको थियो। यस घटनाले वातावरण संरक्षणको महत्त्व बुझायो र त्यसपछि टोलका बासिन्दाले मिलेर स्थानीय तहमा वातावरणीय जागरूकता कार्यक्रम सञ्चालन गरे।

यस खण्डका प्रश्नहरू ('सुनाइ पाठ ३' इमानसिंह चेम्जोङसम्बन्धी सामग्री सुनेर उत्तर दिने) श्रव्य सामग्रीमा आधारित रहेकाले र सो श्रव्य सामग्री यहाँ उपलब्ध नभएकाले यी प्रश्नहरू यस स्रोत सामग्रीबाट समाधान गरिएका छैनन्। कक्षामा वास्तविक श्रव्य सामग्री सुनेर मात्र यी प्रश्नको सही उत्तर दिन सकिन्छ।

अनुच्छेद: 'आयुर्वेदिक उपचार गर्न भनी हिँडेका प्रज्ज्वलले अस्पतालमा पुगेर डाक्टरलाई अभिवादन गरे। उनले पछिल्लो एक हप्तादेखि प्रतिदिन आफूलाई असह्य हुने गरी पेट दुख्ने गरेको कुरो बताए। डाक्टरले राम्ररी जाँचेर अत्यधिक दुख्दा मात्र नदुख्ने औषधी खानु नत्र यो औषधी खाएर आराम गर्नू भने। डाक्टरले स्वास्थ्यलाई बेफाइदा हुने पिरो, अमिलो, चिल्लो नखान सुझाव दिए।' उपसर्ग लागेका शब्द: प्रत्यय लागेका शब्द:

अनुच्छेद: 'बुद्धिमान् दडाली मान्छेले धनवान् बाजुरेली बटुवालाई देखेछन् र सोधेछन्, "हजुर यता कतै गुल्मेली आयुर्वेदिक चिकित्सक बसाई सर्नुभएको छ रे नि!" उनले भनेछन्, "यहाँ बाजुरेली र धनकुटे चिकित्सक पनि बस्नुहुन्छ। हुम्ली र भापाली बौद्धिक र कवित्व प्रतिभा भएका व्यक्तित्व पनि हुनुहुन्छ। उहाँहरूकहाँ गाउँले र सहरिया मान्छे पनि उपचार गर्न आउँछन्। गीत र कविता सुन्न पनि आउँछन्। स्मरणीय कुरो के छ भने उहाँहरू सबै आफ्नो कर्तव्यप्रति सचेत व्यक्तित्व हुनुहुन्छ।" धनवान् बाजुरालीले बुद्धिमान् दडालीलाई भनेछन्, "म पहिले पनि आएको थिएँ, भुलें। म भुलक्कड छु के गर्नु।" त्यसपछि दडालीले भनेछन्, "यस्तै हो कोहीकोही बुद्धिमान् मान्छे पनि भुलक्कड हुन्छन् भन्ने सुनेको थिएँ।"' कृदन्त शब्द (धातुमा कृत् प्रत्यय थपिई बनेका): तद्धितान्त शब्द (नाम/विशेषणमा तद्धित प्रत्यय थपिई बनेका):

नोट: माथिका केही प्रत्यय (जस्तै अत, आहा, इयार, ओट) क्षेत्रीय वा कम प्रचलित प्रयोगका भएकाले तिनका उदाहरण शब्द केही हदसम्म चलनसापेक्ष र सङ्केतात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएका छन्।

उपसर्ग लागेका शब्द: प्रत्यय लागेका शब्द:

अनुच्छेद: 'हर्कमानका बुबा पाको उमेरको हुनुहुन्छ। हर्कमानका दिदी भिनाजु गाउँको घरमा आउनुभएको छ। हर्कमानका चार जना दाजुको नाम राजु, श्याम, बाबुराम र पृथुकुमार हो। पृथुकुमार आयुर्वेदिक उपचारक हुनुहुन्छ। श्यामको उखुबारी छ। राजुको धान कुट्ने र गहुँ पिस्ने उद्योग छ। बाबुराम मुकुन्दपुर नगरपालिकामा सुब्बा हुनुहुन्छ। हर्कमानका बहिनीको नाम मधु, करुणा र जमुना हो। मधुको बिहे बिष्णुपुरका सिपालु कलाकार गुरु गुरागाईंसँग भएको छ। करुणाको बिहे ताप्लेजुडका बुलेन्द्र लिम्बूसँग भएको छ। जमुनाको बिहे घान्चुकका गुन्जमान गुरुडसँग भएको छ। सबै सन्तानको सुख देखेर हर्कमान खुसी हुनुहुन्छ।'

नोट: नेपाली शब्दहरूमा शब्दको ठ्याक्कै अन्त्यमा स्वतन्त्र ह्रस्व उकार आउने उदाहरण अपेक्षाकृत कम पाइने भएकाले माथि दुई मात्र प्रतिनिधि उदाहरण दिइएको छ; थप शब्द खोज्ने कार्य कक्षामा साथीसँग मिलेर गर्न सकिन्छ।

नेपाल क्षेत्रफलमा सानो भए तापनि प्राकृतिक विविधताका दृष्टिले संसारकै धनी मुलुकमध्ये एक हो। यहाँ तराईको समथर मैदानदेखि लिएर पहाडी भूभाग हुँदै हिमाली क्षेत्रसम्मको भूबनोट पाइन्छ, जसले हिमालदेखि समुद्र सतहको उचाइसम्मको फरक-फरक जलवायु र पारिस्थितिकी प्रणाली सिर्जना गरेको छ। यस विविधताका कारण नेपालमा हजारौं प्रजातिका वनस्पति र वन्यजन्तु पाइन्छन्, जसमध्ये धेरै लोपोन्मुख र दुर्लभ प्रजाति पनि समावेश छन्। रारा, फेवा जस्ता ताल र कोसी, गण्डकी, कर्णाली जस्ता प्रमुख नदी प्रणालीले पनि नेपालको प्राकृतिक सम्पदालाई थप समृद्ध बनाएका छन्। साथै आयुर्वेदिक महत्त्वका बहुमूल्य जडीबुटी पनि यहाँ प्रशस्त पाइने हुँदा नेपाल जैविक विविधताको हिसाबले विश्वकै महत्त्वपूर्ण मुलुकमध्ये गनिन्छ। यस्तो प्राकृतिक सम्पदाको उचित संरक्षण र दिगो उपयोगले नेपालको पर्यटन र आर्थिक विकासमा समेत महत्त्वपूर्ण योगदान पुऱ्याउन सक्छ।

यो व्यक्तिगत रूपमा गर्नुपर्ने परियोजना कार्य हो। विद्यार्थीले हालसालैको कुनै विश्वसनीय समाचार स्रोत (रेडियो, टेलिभिजन वा पत्रपत्रिका) बाट कुनै समाचार सुनी वा पढी त्यसको मुख्य विषयवस्तु, महत्त्व र आफ्नो विचार संक्षेपमा तयार गरी कक्षामा साथीहरूसँग छलफल गर्नुपर्छ। समाचारको स्रोत र मिति यथोचित उल्लेख गर्नु उपयुक्त हुन्छ।