पाठ २: घरझगडा
लेखक परिचय
यस कथाका लेखक बदरीनाथ भट्टराई हुन्। पाठ्यपुस्तकमा लेखकको जन्म, शिक्षा वा अन्य जीवनी-सम्बन्धी विस्तृत जानकारी दिइएको छैन, त्यसैले यहाँ पाठमा उपलब्ध जानकारीभन्दा बाहिरको जीवनी उल्लेख गरिएको छैन।
कथाको परिचय
'घरझगडा' एउटा ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा आधारित कथा हो। यो कथा उत्तम पुरुष (प्रथम पुरुष 'म') दृष्टिकोणबाट लेखिएको छ, जसमा रानी राजेन्द्रलक्ष्मी आफैं कथावाचक बनेर आफ्नो देवर बहादुर शाहसँगको सम्बन्ध, विवाद र अन्ततः मेलमिलापको कथा सुनाउँछिन्। कथाले राज्यभित्रको आन्तरिक द्वन्द्व (घरझगडा) र बाहिरी शत्रुको सम्भावित आक्रमणको पृष्ठभूमिमा राष्ट्रिय एकताको महत्त्व देखाउँछ।
पात्र परिचय
| पात्र | भूमिका/विशेषता |
|---|---|
| राजेन्द्रलक्ष्मी | कथाकी मुख्य पात्र तथा कथावाचक। रानी एवं शासनसत्ताकी सञ्चालक, आफ्नो छोरा (रणबहादुर शाह) र राज्यको रक्षाका लागि दृढ, सतर्क र न्यायप्रिय। |
| बहादुर शाह | राजेन्द्रलक्ष्मीका देवर तथा राजकुमार। सुरुमा शक्ति-सङ्घर्षमा संलग्न देखिए पनि अन्त्यमा आफ्नो गल्ती महसुस गरी मेलमिलापका लागि तयार हुने पात्र। |
| गुरु गजराज मिश्र | राजगुरु। 'बाहिरी शत्रुलाई उठ्न दिनाको मूल कारण घरभगडा हो' भन्ने टिप्पणी गरी राजेन्द्रलक्ष्मीलाई मेलमिलापतर्फ सोच्न प्रेरित गर्ने पात्र। |
| रामकृष्ण कुँवर | चितवनको रक्षामा खटिएका सेनापति, जो पछि तनहुँतिर फौज लिएर गएको उल्लेख छ। |
| रणबहादुर शाह | राजेन्द्रलक्ष्मीका छोरा, जसको रक्षाका लागि नै राजेन्द्रलक्ष्मी सतर्क र संघर्षरत रहेकी छिन्। |
कथावस्तु / कथासार
नजरबन्दबाट छुटेपछि रानी राजेन्द्रलक्ष्मी आफ्नो देवर बहादुर शाहसँग भएको सत्ता-सङ्घर्षको पीडा पोख्छिन्। उनले आफ्नो छोरा रणबहादुर शाहको रक्षाका लागि गरेका प्रयत्न, बहादुर शाहलाई पहिले दिएको सहयोग र पछि बढेको आपसी अविश्वासको वर्णन गर्छिन्। यसैबीच बाहिर पाल्पा, पर्वत, तनहुँ लगायतका चौबिसी राज्यहरूले सङ्गठित भई आक्रमण गर्ने तयारी गरेको खबर आउँछ। राजगुरु गजराज मिश्रले 'बाहिरी शत्रुलाई उठ्न दिनाको मूल कारण घरभगडा नै हो' भनी दिएको टिप्पणीले राजेन्द्रलक्ष्मीलाई मेलमिलापतर्फ सोच्न बाध्य बनाउँछ। उनी बहादुर शाहलाई नुवाकोटबाट ल्याई कुराकानी गर्छिन् र आपसी फुट राष्ट्रका लागि हानिकारक भएको बताउँछिन्। बहादुर शाहले पनि आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्दै कुरौटेहरूले वैमनस्य बढाएको बताउँछन्। तर पछि दुवैबिच फेरि अविश्वास बढ्छ र बहादुर शाह बेतियातिर लाग्छन्। अन्त्यमा गोरखामाथि पर्वत, लमजुङ र तनहुँले मिलेर आक्रमण गर्न लागेको खबरसँगै कथा 'अब गर्ने के?' भन्ने प्रश्नमा टुङ्गिन्छ, जसले राष्ट्रिय एकताको खाँचोलाई उजागर गर्छ।
मुख्य घटनाक्रम
- राजेन्द्रलक्ष्मी नजरबन्दबाट छुट्नु र बहादुर शाहप्रति आफ्नो गुनासो पोख्नु।
- आफ्नो छोरा रणबहादुर शाहको रक्षाका लागि गरेको सङ्घर्षको वर्णन गर्नु।
- पहिले बहादुर शाहलाई सहयोग गरेको तर पछि उनैले शासन हत्याउने प्रयत्न गरेको बताउनु।
- चौबिसीहरूले सङ्गठन गर्न थालेको गुप्ती खबर आउनु।
- राजगुरु गजराज मिश्रको टिप्पणीले राजेन्द्रलक्ष्मीलाई मेलमिलापतर्फ सोच्न प्रेरित गर्नु।
- बहादुर शाहलाई नुवाकोटबाट ल्याई राजेन्द्रलक्ष्मीले मेलमिलापको कुरा गर्नु।
- बहादुर शाहले कुरौटेहरूले वैमनस्य बढाएको स्वीकार गर्नु।
- फेरि आपसी अविश्वास बढ्दै जानु र बहादुर शाह बेतियातिर जानु।
- राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहलाई डाकेर आफ्नो शक्तिको आभास दिनु।
- बहादुर शाहले पनि आफ्नो निष्ठा र देशभक्ति व्यक्त गर्नु।
- बहादुर शाह बेतिया पुगेपछि राजेन्द्रलक्ष्मी चिन्तित हुनु।
- गोरखामा पर्वत, लमजुङ, तनहुँले हमला गर्न लागेको खबरसँगै कथा टुङ्गिनु।
चरित्रचित्रण
राजेन्द्रलक्ष्मी
- मातृत्वप्रेमी: उनले आफ्नो छोरा रणबहादुर शाहको रक्षाका लागि हरसम्भव प्रयत्न गर्छिन्; 'मेरो धन, जन, तन, मन... सर्वस्व नै यही एउटा छोरो हो' भन्ने भनाइले उनको गहिरो मातृप्रेम देखाउँछ।
- दृढ र साहसी: शत्रुसँग जुध्न पछि नहट्ने बाघिनीसँग आफूलाई तुलना गर्दै उनी 'नाग बनेर आए पनि म डराउन्नँ' भन्छिन्, जसले उनको साहस देखाउँछ।
- विवेकशील र न्यायप्रिय: राजगुरुको सल्लाह सुनेर र देशको हितलाई ख्याल गरी उनी बहादुर शाहसँग मेलमिलाप गर्न तयार हुन्छिन्।
- आत्मसंयमी: क्रोध र वेदना हुँदाहुँदै पनि उनले राष्ट्रहितलाई प्राथमिकता दिन्छिन्, जुन उनको परिपक्वता देखाउँछ।
बहादुर शाह
- महत्त्वाकांक्षी तर द्विविधाग्रस्त: उनी सत्तामा आफ्नो भूमिका खोज्दै सुरुमा राजेन्द्रलक्ष्मीसँग द्वन्द्वमा पर्छन्।
- आत्मपरीक्षणशील: पछि आफ्नो गल्ती महसुस गर्दै कुरौटेहरूको उक्साहटले वैमनस्य बढेको स्वीकार गर्छन्।
- देशभक्त: 'नायबी सेनाको निमित्त मरिमेट्ने गिद्ध म होइन' भन्दै आफ्नो देशभक्ति र निष्ठा व्यक्त गर्छन्।
- अस्थिर निर्णयक्षमता: मेलमिलापको वाचा गरेर पनि पछि फेरि बेतियातिर लाग्नुले उनको अनिश्चित मनस्थिति देखाउँछ।
मुख्य भाव
राज्य वा परिवारभित्रको आपसी फूट (घरझगडा) नै बाहिरी शत्रुलाई उठ्ने अवसर दिने मूल कारण हो र यसैले राष्ट्रलाई कमजोर बनाउँछ भन्ने यस कथाको मुख्य भाव हो। व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा राष्ट्रिय एकता र स्थिरतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने सन्देश कथाले दिन्छ।
विषयवस्तु
- राजपरिवारभित्रको सत्ता-सङ्घर्ष र आन्तरिक द्वन्द्व
- मातृप्रेम र सन्तानको रक्षाका लागि गरिने त्याग
- आपसी फुटको राष्ट्रिय क्षतिकारक प्रभाव
- मेलमिलाप र राष्ट्रिय एकताको आवश्यकता
- स्वार्थी कुरौटे/चापलूसहरूको समाजमा नकारात्मक भूमिका
सन्देश
यस कथाले आपसी फूट र वैमनस्यले व्यक्ति, परिवार र राष्ट्र सबैलाई कमजोर बनाउँछ भन्ने र यसको फाइदा स्वार्थी बिचौलियाहरूले उठाउँछन् भन्ने सन्देश दिन्छ। बाहिरी चुनौतीको सामना गर्न घरभित्रको (आन्तरिक) एकता र सद्भाव अनिवार्य छ भन्ने कुरा कथाले प्रस्ट्याउँछ।
शीर्षकको सार्थकता
'घरझगडा' शीर्षकले परिवार वा राज्यभित्रको आन्तरिक कलह वा फुटलाई जनाउँछ। कथाभित्र राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबिचको सत्ता-सङ्घर्ष र अविश्वास नै यस्तै 'घरझगडा' को उदाहरण हो, जसले बाहिरी शत्रुलाई फाइदा पुऱ्याउने खतरा देखाउँछ। यसरी शीर्षक कथाको केन्द्रीय भावसँग पूर्णतः मेल खान्छ।
कथाको विशेषता
- कथा उत्तम पुरुष (प्रथम पुरुष 'म') दृष्टिकोणबाट रानी राजेन्द्रलक्ष्मीको आवाजमा लेखिएको छ।
- ऐतिहासिक पृष्ठभूमि (नेपाल एकीकरणकालीन राजनीतिक परिस्थिति) मा आधारित छ।
- उखान-टुक्का र लोकोक्तिको प्रशस्त प्रयोग भएको छ, जस्तै 'शङ्काको डोरीमा पिङ खेल्नु', 'कानमा तेल हालेर बस्नु' आदि।
- उपमा र बिम्बको प्रभावकारी प्रयोग भएको छ — जस्तै रानीलाई बाघिनी, सिंहिनीसँग र बहादुर शाहलाई नाग, बाजसँग तुलना गरिएको छ।
- संवादात्मक शैलीमा दुई पात्रबिचको मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व र मेलमिलापको प्रक्रिया देखाइएको छ।
महत्वपूर्ण शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अस्मान | धेरै माथिको ठाउँ, आकाश |
| शमन | शान्त पार्ने काम, शान्ति |
| नादानी | हिम्मत नभएको |
| तिलाञ्जली | त्याग गर्नु |
| मुर्कट्टा | शिर नभएको |
| रसायन | एक धातुलाई गालेर अर्को वस्तुमा बदल्ने विज्ञान |
| नजरबन्द | कुनै निश्चित ठाउँबाट बाहिर निस्कन नपाउने गरी नियन्त्रणमा राखिएको अवस्था |
| गुप्ती | गोप्य रूपमा जानकारी पत्ता लगाउने व्यक्ति, गुप्तचर |
| पतन | उन्नति, वैभव, पद, मर्यादा आदिबाट तल झरेको अवस्था, अवनति |
| मनसाय | अभिप्राय |
| वैमनस्य | शत्रुता, दुस्मनी |
| गेगर | मैसिना धुलो वा खस्रो बालुवाका कण |
| पथ्य | खानयोग्य हलुका किसिमको खाना |
| खसम | पति, श्रीमान् |
| औडाहा | चिन्ता, व्यथा आदिबाट मनमा हुने जलन, छटपटी |
| व्याधा | सिकारी |
| ऐरेलु | जङ्गलमा पाइने तितो स्वाद भएको काँक्रोको आकारको फल |
| कमलपित्त | कलेजोमा हुने एक प्रकारको घातक रोग, जन्डिस |
| खुद | वास्तविक, खास |
| श्रद्धा | मान्यजनप्रतिको आस्था, विश्वास, भक्तिभाव |
| चहक | प्रकाश, कान्ति |
| साँध | सिमाना, सीमा |
| भास | भासिने वा गाँडिने खालको हिलो वा फुको ठाउँ |
| दैया | पैतृक सम्पत्ति आदिका निमित्त सम्बन्धित व्यक्तिमा रहेको हक वा अधिकार, दाबी |
| हमला | आक्रमण, युद्ध |
महत्वपूर्ण बुँदा
- बाहिरी शत्रुलाई उठ्न दिनाको मूल कारण घरझगडा (आन्तरिक फूट) हो।
- मातृप्रेमले राजेन्द्रलक्ष्मीलाई सधैं छोराको रक्षाका लागि सक्रिय बनाइरहन्छ।
- कुरौटे/चापलूसहरूले दुई पक्षबिचको सम्बन्ध बिगार्न भूमिका खेलेका छन्।
- राजगुरु गजराज मिश्रको सल्लाहले राजेन्द्रलक्ष्मीलाई मेलमिलापतर्फ अग्रसर गराउँछ।
- बहादुर शाहले पनि आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्दै मेलमिलापको इच्छा देखाउँछन्।
- फेरि अविश्वास बढेर बहादुर शाह बेतियातिर जानुले द्वन्द्व पूर्ण रूपमा समाधान नभएको देखाउँछ।
- गोरखामाथि हमलाको खतराले राष्ट्रिय एकताको तत्काल खाँचो देखाउँछ।
परीक्षाका लागि छिटो पुनरावृत्ति
| बुँदा | विवरण |
|---|---|
| लेखक | बदरीनाथ भट्टराई |
| रचनाको प्रकार | ऐतिहासिक कथा (उत्तम पुरुष दृष्टिकोणबाट लेखिएको) |
| मुख्य पात्रहरू | राजेन्द्रलक्ष्मी, बहादुर शाह |
| मुख्य भाव | घरझगडा (आन्तरिक फूट) नै बाहिरी शत्रुलाई उठ्ने अवसर दिने मूल कारण हो |
| सन्देश | व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा राष्ट्रिय एकता र सद्भावलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ |
| महत्वपूर्ण शब्द | नजरबन्द, वैमनस्य, तिलाञ्जली, गुप्ती, पतन आदि |
| महत्वपूर्ण साहित्यिक पक्ष | उखान-टुक्का प्रयोग, उपमा-बिम्ब, संवादात्मक शैली, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि |
| सम्भावित प्रश्नका क्षेत्र | पात्रको चरित्रचित्रण, घटनाक्रम मिलान, व्याख्या, सार लेखन, तर्क/समीक्षा प्रश्न |