घरभगडा

उखान र तिनका मान्य अर्थ: पाँचओटा उखानको वाक्यमा प्रयोग: • अकबरी सुनलाई कसी लाउनु पर्दैन — उसको इमानदारी सबैलाई थाहा छ, अकबरी सुनलाई कसी लाउनु पर्दैन भनेजस्तै उसको योग्यता प्रमाणित गर्नै पर्दैन। • इन्द्रका अगाडि स्वर्गको बयान — विज्ञ प्राध्यापकको अगाडि नयाँ विद्यार्थीले जटिल सिद्धान्त बुझाउन खोज्नु इन्द्रका अगाडि स्वर्गको बयान जस्तै भयो। • नाच्न नजान्ने आँगन टेढो — परीक्षामा फेल भएपछि उसले प्रश्नपत्रलाई नै दोष दिन थाल्यो, यो त नाच्न नजान्ने आँगन टेढो भनेजस्तै भयो। • मेरो गोरुको बाह्रै टक्का — प्रमाण देखाइदिँदा पनि ऊ आफ्नै कुरामा अड्यो, यो त मेरो गोरुको बाह्रै टक्का भने जस्तै भयो। • हुने बिरुवाको चिल्लो पात — त्यो विद्यार्थी सानैदेखि अनुशासित र मिहिनेती छ, हुने बिरुवाको चिल्लो पात भनेजस्तै भविष्यमा ऊ अवश्य सफल हुनेछ।

अनुच्छेद: 'विश्वास आँगनको छेउमा बसेर लटरम्म फलेका सुन्तला हेर्दै थिए। एउटा यात्रुबाहक बस घरनजिकै आएर घ्याच्च रोकियो। उनी हस्याङफस्याङ गर्दै त्यहाँ पुगे। चिर्टिक्क परेर आएका साथीलाई देखेर उनी छक्क परे। साथीले विदेशलाई चटक्क छोडेर स्वदेश आएकामा उनी गद्गद भए।' • लटरम्म • घ्याच्च • हस्याङफस्याङ • चिर्टिक्क • छक्क • चटक्क • गद्गद

दिइएका शब्द: सिर्जना, आँसु, त्याग, क्षमा, ज्वाला, गुलाफ, थुनुवा, अंश, कक्ष, ज्ञानी, त्रिलोचन, ऋण नेपाली वर्णानुक्रम (शब्दकोश-क्रम) अनुसार मिलाइएको सूची: • अंश • आँसु • ऋण • कक्ष • गुलाफ • ज्वाला • त्याग • थुनुवा • सिर्जना • क्षमा • त्रिलोचन • ज्ञानी

यो मौखिक उच्चारण अभ्यास हो। तलका शब्दहरू उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा: • व्यक्तित्व — संयुक्ताक्षर 'व्य' र 'त्त्व' लाई स्पष्ट रूपमा उच्चारण गर्ने • षड्यन्त्र — 'ष' लाई 'श' सरह उच्चारण गर्दै 'ड्य' लाई स्पष्ट पार्ने • गलहत्ती — दुवै 'त्ती' लाई स्पष्ट रूपमा उच्चारण गर्ने • प्रयत्न — 'प्र' र 'त्न' लाई संयुक्त रूपमा मिलाएर उच्चारण गर्ने • आश्वसन — 'श्व' लाई मिलाएर उच्चारण गर्ने • देशभक्ति — 'भक्ति' लाई स्पष्ट पार्ने • चित्त — दुवै 'त' छुट्याएर बलियो उच्चारण गर्ने • उज्यालो — 'ज्या' लाई संयुक्त रूपमा उच्चारण गर्ने • मूर्ति — दीर्घ 'ऊ' लाई स्पष्ट पार्दै 'र्ति' उच्चारण गर्ने

यो कक्षाकोठामा साथीहरूसँग पालैपालो गरिने मौखिक वाचन क्रियाकलाप हो। प्रत्येक विद्यार्थीले कथाको एक-एक अनुच्छेद स्पष्ट उच्चारण र उपयुक्त भाव-आरोह-अवरोहसहित पढ्नुपर्छ।

प्रश्नहरू • 'घरझगडा' कथा कति अनुच्छेदमा संरचित छ? • कथाको प्रारम्भ कुन घटनाबाट भएको छ? • कथामा कुन कुन पात्रको प्रत्यक्ष भूमिका देखिएको छ? • बहादुर शाह वाल्ल परेको घटना कुन अनुच्छेदमा छ? उत्तरहरू • 'घरभगडा' कथा कुल १० अनुच्छेदमा संरचित छ। • कथाको प्रारम्भ राजेन्द्रलक्ष्मी नजरबन्दबाट छुटेपछि बहादुर शाहप्रति आफ्नो गुनासो व्यक्त गर्ने घटनाबाट भएको छ। • कथामा मुख्यतः राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहको प्रत्यक्ष भूमिका देखिएको छ; गुरु गजराज मिश्र, रामकृष्ण कुँवर जस्ता पात्रको उल्लेख अप्रत्यक्ष रूपमा आएको छ। • बहादुर शाह वाल्ल परेको घटना चौथो र आठौं अनुच्छेदमा देखिन्छ, जहाँ उनी राजेन्द्रलक्ष्मीका कुरा सुनेर एकछिन अलमलिन्छन्।

कथांश: 'काँडा भरेको गुलाफको बोट भए होलान् भन्ने आशा गरेकी थिएँ तर भन् फूल भरेर काँडा मात्र बाँकी रहेका बनेर आएछन् ... घरभित्र हुलेको पापको फल हो भनी चित्त बुझाएँ।' प्रश्नहरू • माथिको कथांश कुन सन्दर्भमा आएको हो? • म पात्र उनका आँखामा बिभाउनुको कारण के हो? • अमृतको कणमा विष देख्नुको तात्पर्य के हो? • कथांशमा घात प्रतिघात किन चल्दै गयो? उत्तरहरू • यो कथांश राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबिचको सम्बन्ध बिग्रँदै गई आपसी अविश्वास चरम बिन्दुमा पुगेको सन्दर्भमा आएको हो, जहाँ राजेन्द्रलक्ष्मीले आफूले गरेको भलाइको सट्टा खराबी पाएको वर्णन गरेकी छन्। • राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहलाई गरेको सहयोग र स्नेहका बाबजुद बहादुर शाहले उनलाई शङ्काको दृष्टिले हेर्न थालेकाले र आपसी अविश्वास बढ्दै गएकाले 'म' पात्र (राजेन्द्रलक्ष्मी) उनका आँखामा खट्किन थालेकी हुन्। • अमृतको कणमा विष देख्नुको तात्पर्य राजेन्द्रलक्ष्मीले गरेको असल र हितकारी व्यवहारलाई पनि बहादुर शाहले खराब नियतले हेर्न थालेको भन्ने हो, अर्थात् असल कुरालाई पनि खराब ठान्नु। • दुवैपक्षबिच बढ्दो अविश्वास, आपसी शङ्का र वरिपरिका कुरौटेहरूको उक्साहटका कारण कथांशमा घात प्रतिघात (एकअर्कालाई हानि पुऱ्याउने काम) बढ्दै गयो।

कथाको वर्णनक्रमअनुसार घटनाहरूलाई मिलाउँदा निम्नानुसार क्रम बन्छ: • राजेन्द्रलक्ष्मी नजरबन्दबाट छुट्नु। • नाग बनेर आए पनि यिनीसँग म डराउन्नँ भन्नु। • हुन त विष संशोधन गरेपछि रसायन बन्छ भन्ने प्रयत्न गरेकी हुँ भन्नु। • चौबिसीहरूले सङ्गठन गर्न थालेको गुप्ती खबर सुन्नु। • आपसी फुट नै जातिको पतनको चिह्न हो भन्नु। • बहादुर शाहले कुरौटेले वैमनस्य बढाइदिएको बताउनु। • बालुवाले तिललाई पनि बालुवा नै सम्भन्छ भने भैं उनका आँखामा म बिभाउन थाल्नु। • शक्ति नभएका भए महाकाली, महालक्ष्मी, महासरस्वतीलाई कसैले पुज्ने थिएनन् भन्नु। • राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहको सकारात्मक भूमिकाको वर्णन गर्नु। • गोरखामा हमला गर्न लागेको खबर आउनु।

(क) 'घरभझडा' कथाका पात्र राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहका चारित्रिक विशेषताको तुलना गर्नुहोस्। (ख) कथामा वर्णन गरिएको सन्दर्भका आधारमा उक्त समयको राजनीतिक परिवेश वर्णन गर्नुहोस्। कथामा वर्णित समयको राजनीतिक परिवेश अस्थिर र सङ्घर्षपूर्ण देखिन्छ। एकातिर राजपरिवारभित्र नै सत्ताका लागि आन्तरिक विवाद र अविश्वास व्याप्त थियो भने अर्कोतिर पाल्पा, पर्वत, तनहुँ जस्ता चौबिसी राज्यहरू सङ्गठित भई आक्रमण गर्ने तयारीमा थिए। यस्तो परिस्थितिमा आन्तरिक फुटले राज्यलाई अझ कमजोर बनाउने खतरा थियो, जसले गर्दा एकता र स्थिरताको खाँचो अत्यन्त महत्त्वपूर्ण थियो। (ग) बहादुर शाह बेतिया पुगेपछि राजेन्द्रलक्ष्मी किन आत्तिइन्? बहादुर शाह बेतिया पुगेको खबर पाएपछि राजेन्द्रलक्ष्मी आत्तिइन् किनभने उनलाई थाहा थिएन कि बहादुर शाहले त्यहाँ कस्तो योजना बनाउँदै छन् वा कुन जाल रचिरहेका छन्। यदि उनी भारदारहरूसहित फर्किए भने प्रतिरोधको तयारी गर्नुपर्ने र नआए पनि आफ्नो सैन्य र राजनीतिक शक्ति गुमेको महसुस भएकाले उनी चिन्तित र असहाय महसुस गरिन्। (घ) कथाको मुख्य सन्देश लेख्नुहोस्। यस कथाको मुख्य सन्देश आपसी फुट र वैमनस्यले व्यक्ति, परिवार तथा राष्ट्र सबैलाई कमजोर बनाउँछ र यसको फाइदा स्वार्थी बिचौलियाहरूले उठाउँछन् भन्ने हो। बाहिरी चुनौतीको सामना गर्न आन्तरिक एकता र सद्भाव अनिवार्य छ भन्ने कुरा कथाले प्रस्ट्याउँछ।

सन्दर्भ कथांश: 'राजकुमार, यसरी हामीले आगो पानी बन्नु ठिक होइन। आपसी फुट नै जातिको पतनको चिह्न हो। यसले गर्दा व्यक्ति र समाजलाई मात्र होइन किन्तु देशलाई पनि गहिरो चोट लाग्ला जस्तो देखिन्छ। यदि ससुराज्यूबाट उठाइबक्सेको एकताको र राष्ट्रियताको जगमा मन्दिर खडा गर्न सकेनौं भने हामीले बाँच्नु मर्नु हो। उसैले अब अतीतका सारा विरोधी विचारलाई बिसेर खालि देशभक्तिको सोफो बाटो लागौं।' प्रश्नहरू र उत्तरहरू • प्रश्न: राजेन्द्रलक्ष्मीका अनुसार आगो पानी बन्नु किन ठिक होइन? — उत्तर: आगो पानी बन्नु अर्थात् एकअर्काका शत्रु बन्नु ठिक होइन किनभने यसले व्यक्ति, समाज र देशलाई नै गहिरो हानि पुऱ्याउँछ। • प्रश्न: जातिको पतनको चिह्न के हो भनिएको छ? — उत्तर: आपसी फुट नै जातिको पतनको चिह्न हो भनिएको छ। • प्रश्न: ससुराज्यूबाट उठाइबक्सेको जग के हो? — उत्तर: ससुराज्यूबाट (पृथ्वीनारायण शाहबाट) उठाइबक्सेको जग भनेको एकता र राष्ट्रियताको जग हो। • प्रश्न: राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहलाई कस्तो बाटो लाग्न आग्रह गरिन्? — उत्तर: राजेन्द्रलक्ष्मीले अतीतका सारा विरोधी विचारलाई बिर्सेर खालि देशभक्तिको सोझो बाटो लाग्न आग्रह गरिन्।

यदि म राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहका बिच कुराकानी भइरहेको समयमा पुगेको भए मैले दुवैलाई विगतका सबै गिला-शिकायत भुलेर लिखित रूपमा आपसी सहकार्यको प्रतिबद्धता जनाउन र भावी कामको स्पष्ट जिम्मेवारी बाँडफाँड गर्न सुझाव दिन्थें। यसो गर्नुको कारण, केवल मौखिक वाचाले मात्र दीर्घकालीन विश्वास बन्न नसक्ने र स्पष्ट जिम्मेवारी नबाँडेमा पुनः शङ्का र वैमनस्य दोहोरिने सम्भावना उच्च हुने देखिन्छ। साथै, कुरौटे र चापलूसहरूको प्रभावबाट जोगिन दुवैले प्रत्यक्ष र खुला संवाद कायम राख्नुपर्ने सल्लाह पनि म दिन्थें।

(क) बाहिरी शत्रुलाई उठ्न दिनाको मूल कारण घरझगडा हो। यो भनाइ राजगुरु गजराज मिश्रको हो। यसको अर्थ हो — जब परिवार वा राज्यभित्र आपसी फुट, वैमनस्य र सत्ता-सङ्घर्ष हुन्छ, तब त्यही कमजोरीको फाइदा उठाएर बाहिरी शत्रुले आक्रमण गर्ने वा प्रभाव जमाउने अवसर पाउँछन्। 'घरझगडा' कथामा राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबिचको आन्तरिक द्वन्द्वका कारण नै चौबिसी राज्यहरूले सङ्गठित भई गोरखामाथि आक्रमण गर्ने हिम्मत जुटाएका हुन्। यसैले यो भनाइले आन्तरिक एकताको महत्त्वलाई जोड दिन्छ। (ख) शङ्काको डोरीमा पिङ खेल्नु नादानी हो। यो भनाइ राजेन्द्रलक्ष्मीको हो। यसको अर्थ हो — निश्चित प्रमाण वा आधारबिना केवल शङ्का र अनुमानमा भर परी निर्णय लिनु वा डराएर बस्नु मूर्खता हो। राजेन्द्रलक्ष्मी आफूलाई समर्थन गर्ने भारदारहरू भएको बताउँदै शङ्कामा फसेर हरेस खानु कमजोरी हो भन्ने आत्मविश्वास व्यक्त गर्छिन्। यसले उनको दृढ र निर्भीक व्यक्तित्व झल्काउँछ।

'घरझगडा' कथा रानी राजेन्द्रलक्ष्मी र उनका देवर बहादुर शाहबिचको सत्ता-सङ्घर्ष र मेलमिलापको कथा हो। नजरबन्दबाट छुटेपछि राजेन्द्रलक्ष्मी आफ्नो छोरा रणबहादुर शाहको रक्षाका लागि गरेको सङ्घर्ष र बहादुर शाहसँगको बिग्रँदो सम्बन्धको पीडा पोख्छिन्। यसैबीच पाल्पा, पर्वत, तनहुँ जस्ता चौबिसी राज्यहरूले सङ्गठित भई आक्रमण गर्ने तयारी गरेको खबर आउँछ। राजगुरु गजराज मिश्रको 'बाहिरी शत्रुलाई उठ्न दिनाको मूल कारण घरभगडा हो' भन्ने टिप्पणीले राजेन्द्रलक्ष्मीलाई मेलमिलापतर्फ सोच्न बाध्य बनाउँछ। उनी बहादुर शाहलाई ल्याई कुराकानी गर्छिन् र दुवैले मिलेर काम गर्ने प्रतिबद्धता जनाउँछन्। तर कुरौटेहरूको उक्साहटले पुनः अविश्वास बढ्छ र बहादुर शाह बेतियातिर लाग्छन्। कथा गोरखामाथि हुन लागेको हमलाको खबरसँगै 'अब गर्ने के?' भन्ने चिन्ताजनक प्रश्नमा टुङ्गिन्छ, जसले आन्तरिक एकताको तत्काल आवश्यकतालाई देखाउँछ।

कथाका आधारमा हेर्दा राजेन्द्रलक्ष्मीका कार्यहरूमा राष्ट्रियता र आफ्नो सन्तानको हित दुवैको मिश्रण देखिन्छ। एकातिर उनी बारम्बार 'देश', 'राष्ट्रियता' र 'एकता' का कुरा गर्छिन् र राजगुरुको सल्लाह मानी मेलमिलाप गर्न पनि तयार हुन्छिन्, जसले उनको राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारीबोध देखाउँछ। तर अर्कोतिर उनी आफैं स्वीकार गर्छिन् — 'मेरो धन, जन, तन, मन... सर्वस्व नै यही एउटा छोरो हो' — जसले देखाउँछ कि उनका धेरै कार्य आफ्नो छोरा रणबहादुर शाहको सत्ता र भविष्य सुरक्षित गर्नकै लागि पनि थिए। यसरी उनका कार्यहरूलाई पूर्णतः राष्ट्रियता र स्वाधीनताका लागि मात्र भनी एकांकी रूपमा व्याख्या गर्न मिल्दैन; बरु मातृप्रेम र राष्ट्रप्रेम दुवै भावना एकसाथ गाँसिएको देखिन्छ।

'घरझगडा' कथाले सत्ता-सङ्घर्षलाई अत्यन्त जटिल र बहुआयामिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। कथाले देखाउँछ कि सत्ता-सङ्घर्ष केवल दुई व्यक्तिबिचको प्रतिस्पर्धा मात्र नभई यसमा वरिपरिका स्वार्थी कुरौटे र चापलूसहरूको पनि ठूलो भूमिका हुन्छ, जसले सानो शङ्कालाई पहाड बनाइदिन्छन्। कथाले यो पनि देखाउँछ कि सत्ता-सङ्घर्षले न त सत्ता लिपसाहीलाई नै फाइदा पुऱ्याउँछ न त राष्ट्रलाई नै — बरु यसले सम्पूर्ण राज्यलाई कमजोर बनाई बाहिरी शत्रुका लागि अवसर सिर्जना गर्छ। यसरी लेखकले सत्ता-सङ्घर्षलाई विनाशकारी र आत्मघाती प्रवृत्तिका रूपमा समीक्षात्मक ढङ्गले चित्रण गरेका छन्, र यसको समाधान मेलमिलाप तथा राष्ट्रियताको साझा भावनामा नै रहेको देखाएका छन्।

अनुच्छेद: 'प्रत्येक जीवका शरीरमा एउटा अत्यन्त सूक्ष्म मन हुन्छ। यो अत्यन्त तीव्र र गतिवान् हुन्छ। यसले इन्द्रियलाई नियन्त्रण गरेको हुन्छ। यसको आत्मासँग सम्बन्ध विच्छेद भयो भने अचेतन भएर सुप्त रहन्छ। प्रत्येक व्यक्तिका मनमा सत्त्व, रज र तम गरी तीन प्राकृतिक गुण हुन्छन्। यीमध्ये सामान्यतया कुनै एउटा प्रबल हुन्छ। व्यक्तिमा तीन गुणमध्ये जुन गुण प्रबल रहन्छ, व्यक्तिको आचरण र आनीबानी पनि सोही गुणका विशेषता अनुरूपकै हुने गर्छ। समय समयमा आहार, आचरण र परिस्थितिको प्रभावले अन्य गुण पनि जागृत हुन्छन्। आशक्त र द्वेष शून्य वास्तविक मन सात्त्विक मन हो। रागयुक्त, सचेत र चञ्चल मन राजस मन हो। क्रोधी र अज्ञानी मनलाई तामस भनिन्छ। त्यसैले सात्त्विक मनलाई शुद्ध, सत्त्व वा प्राकृतिक मानिन्छ भने राजस र तामसलाई दोषपूर्ण मानिन्छ। आत्माबाट चेतना प्राप्त गरेपछि स्वाभाविक वा दोषपूर्ण मनले आफ्ना गुणअनुसार इन्द्रियलाई आआफ्ना वस्तुमा संलग्न गराउँछ। त्यहीअनुसार शारीरिक कार्य सम्पन्न हुन्छन्। आत्माले मनद्वारा इन्द्रियलाई अर्थात् शरीरका अङ्गलाई उत्तेजित गर्छ किनभने मन नै आत्माको साधन हो। मनको सम्पर्क जुन इन्द्रियसँग हुन्छ, ज्ञान पनि त्यही इन्द्रियद्वारा प्राप्त हुन्छ।' (क) प्रश्नहरू • व्यक्तिका मनमा कुन कुन गुण रहेका हुन्छन्? • मन र इन्द्रियबिचको सम्बन्ध देखाउनुहोस्। • राजस र तामस मनको तुलना गर्नुहोस्। • व्यक्तिका व्यवहार कसरी निर्धारण हुँदै रहेछन्? उत्तरहरू • व्यक्तिका मनमा सत्त्व, रज र तम गरी तीन प्राकृतिक गुण रहेका हुन्छन्। • आत्माले मनद्वारा इन्द्रियलाई अर्थात् शरीरका अङ्गलाई उत्तेजित गर्छ किनभने मन नै आत्माको साधन हो; मनको सम्पर्क जुन इन्द्रियसँग हुन्छ, ज्ञान पनि त्यही इन्द्रियद्वारा प्राप्त हुन्छ। • रागयुक्त, सचेत र चञ्चल मनलाई राजस मन भनिन्छ भने क्रोधी र अज्ञानी मनलाई तामस भनिन्छ। सात्त्विक मनलाई शुद्ध र प्राकृतिक मानिन्छ भने राजस र तामस दुवैलाई दोषपूर्ण मानिन्छ। • व्यक्तिमा तीन गुणमध्ये जुन गुण प्रबल रहन्छ, त्यसैअनुसार व्यक्तिको आचरण र आनीबानी निर्धारण हुन्छ; साथै समय-समयमा आहार, आचरण र परिस्थितिको प्रभावले अन्य गुण पनि जागृत भई व्यवहारमा असर पार्छन्। (ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस् प्रश्नहरू • अनुच्छेदका 'गर्छ' र 'मानिन्छ' क्रियापदको धातु पहिचान गर्नुहोस्। • अनुच्छेदबाट सकर्मक क्रिया भएका कुनै दुई धातु टिपी अनुच्छेदमा प्रयोग भएका भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्। • अनुच्छेदबाट दीर्घ ईकार प्रयोग भएका चारओटा शब्द पहिचान गर्नुहोस्। उत्तरहरू • 'गर्छ' को धातु 'गर्' हो (गर्नु धातुबाट); 'मानिन्छ' को धातु 'मान्' हो (मान्नु धातुबाट)। • सकर्मक धातु: 'नियन्त्र्' (नियन्त्रण गर्नु) — वाक्य: उसले आफ्ना इच्छालाई नियन्त्रण गऱ्यो। 'प्राप्त्' (प्राप्त गर्नु) — वाक्य: विद्यार्थीले परीक्षामा राम्रो अङ्क प्राप्त गऱ्यो। • दीर्घ ईकार प्रयोग भएका शब्द: जीवका, सोही, क्रोधी, अज्ञानी।

सन्दर्भ: खेतमा रोपाइँको समय छ। घरमुली खेतराजले घरका सबै सदस्यलाई विभिन्न काममा खटाउँदै छन्। उनले जेठा छोरालाई खेतमा पानीको बन्दोबस्त गर्न पठाए, कान्छा छोरालाई खेतमा आली लगाउने काम गर्न खटाए, छोरीलाई धानको बिउ काढ्न पठाए, बुहारी र माइला छोरालाई धान रोप्ने काममा जान भने। यो एउटा कक्षामा साथीहरूसँग मिलेर गरिने भूमिका-अभिनय (रोल-प्ले) क्रियाकलाप हो। तपाईंहरूमध्ये एक जनाले घरमुलीको भूमिका खेल्नुपर्छ र अरूले परिवारका विभिन्न सदस्यको भूमिकामा रहेर काम गर्न अह्राएको आज्ञापालन गर्दै संवाद प्रस्तुत गर्नुपर्छ। तलको नमुना संवादलाई आधार मानेर अभ्यास गर्न सकिन्छ: नमुना संवाद — घरमुली: बाबु, तिमी खेतमा पानीको बन्दोबस्त गर्न जाऊ। जेठो छोरो: हुन्छ बुबा, म अहिले नै जान्छु। घरमुली: छोरी, तिमी धानको बिउ काढ्न जाऊ। छोरी: हुन्छ बुबा, म पनि तयार छु। घरमुली: बुहारी र माइलो छोरो, तिमीहरू धान रोप्ने काममा जाओ। बुहारी: हुन्छ बुबा, हामी अहिले नै लाग्छौं।

यस खण्डका प्रश्नहरू ('सुनाइ पाठ २' सुनेर उत्तर दिने) श्रव्य सामग्रीमा आधारित रहेकाले र सो श्रव्य सामग्री यहाँ उपलब्ध नभएकाले यी प्रश्नहरू यस स्रोत सामग्रीबाट समाधान गरिएका छैनन्। कक्षामा वास्तविक श्रव्य सामग्री सुनेर मात्र यी प्रश्नको सही उत्तर दिन सकिन्छ।

अनुच्छेद: 'उमाले किनेको किताब हरिले पनि किने। उमा पसलबाट निस्केर घर जाँदै गरेको देखेर हरि पनि पसलबाट निस्के। उनी घर गए र पढ्ने काम गरे। उमाले पनि घर गएर किताब पढिन्। उमा र हरि रमाए।' प्रश्नहरू • माथिको अनुच्छेदमा रेखाङ्कित किने, निस्के, गए, गरे, पढिन्, रमाए क्रियापदका धातु पहिचान गर्नुहोस्। • माथिको अनुच्छेदमा रेखाङ्कित किनेको, निस्केर, जाँदै, गरेको, देखेर, पढ्ने र गएर कृदन्त शब्द कुन कुन धातुबाट बनेका हुन्? • माथि प्रयोग भएका किने, गरे, पढिन् कर्म लिने सकर्मक क्रियापद र निस्के, गए, र रमाए पद कर्म नलिने अकर्मक क्रियापद कुन कुन धातुबाट बनेका हुन्? उत्तरहरू • किने → धातु 'किन्' (किन्नु); निस्के → धातु 'निस्क्' (निस्कनु); गए → धातु 'जा्' (जानु — अनियमित धातु); गरे → धातु 'गर्' (गर्नु); पढिन् → धातु 'पढ्' (पढ्नु); रमाए → धातु 'रमा्' (रमाउनु)। • किनेको ← किन्; निस्केर ← निस्क्; जाँदै ← जा्; गरेको ← गर्; देखेर ← देख्; पढ्ने ← पढ्; गएर ← जा्। • सकर्मक (कर्म लिने): किने ← किन् (के किने? किताब); गरे ← गर् (के गरे? पढ्ने काम); पढिन् ← पढ् (के पढिन्? किताब)। अकर्मक (कर्म नलिने): निस्के ← निस्क्; गए ← जा्; रमाए ← रमा्।

उदाहरण (रु धातु): रुन्छ, रोयो, रुने छ, रोला, रुँदै थियो, रोएको थियो, रुन्थ्यो, रोएछ, रोओस्।

सकर्मक क्रिया (कर्म लिने): गरेकी (आशा गरेकी), बर्साएका (अमृत बर्साएका), सम्झे (गेगर सम्झे), दिएको (चिनी दिएको), लियो (रूप लियो), बुनेको (जाल बुनेको), त्यागेकालाई (खसमले त्यागेकालाई), बुझाएँ (चित्त बुझाएँ)। अकर्मक क्रिया (कर्म नलिने): आएछन् (बनेर आएछन्), थालें (बिभाउन थालें), गयो (चल्दै गयो), परें (म पो परें)।

नमुना अनुच्छेद: गत हप्ता हाम्रो विद्यालयमा वार्षिक खेलकुद प्रतियोगिता सम्पन्न भयो। विद्यार्थीहरूले दौड, कबड्डी र भलिबल जस्ता खेल खेले। शिक्षकहरूले खेल सञ्चालन गरे र विजेताहरूलाई पुरस्कार वितरण गरे। सबै विद्यार्थी खुसी भए। कार्यक्रम साँझसम्म चल्यो। यहाँ 'खेल खेले', 'पुरस्कार वितरण गरे' सकर्मक क्रिया हुन् (कर्म: खेल, पुरस्कार) भने 'सम्पन्न भयो', 'खुसी भए', 'चल्यो' अकर्मक क्रिया हुन् (कर्म नलिने)।

अनुच्छेद: 'डोटीका रवीन्द्र धामी स्याङ्जाका सन्दीप ज्वालीलाई भेट्न काली गण्डकीको तीरनिर रहेको रिडी पुगे। उनले गण्डकीको तीरमा रहेको केलादी तीर्थस्थलको पनि निरीक्षण गरे। कास्कीका कवीन्द्र अधिकारी पनि त्यही रहेछन्। रवीन्द्र, सन्दीप र कवीन्द्र मिलेर रुपन्देही गए। उनीहरूले पर्यटकीय र तीर्थस्थलसमेत रहेको लुम्बिनीको भ्रमण गरे। त्यसपछि उनीहरू कोसी नदीको समीपमा रहेको सुनसरीमा पुगी चतरातिर लागे। उनीहरूले पुनीत तीर्थस्थल वराहक्षेत्रको भ्रमण पनि गरे।'

यो कक्षामा साथीसँग गरिने खुला छलफल क्रियाकलाप हो। कथाबाट भेटिने प्रतिनिधि उदाहरणहरू तलका तालिकामा दिइएका छन्; थप शब्द खोज्ने काम कक्षामा साथीसँग मिलेर गर्न सकिन्छ।

बुँदाहरू: पाण्डव वनबास रहेको समय हुनु; एक जना ब्राह्मण आएर मृगले सिङमा उनेर लगेको छोरी बचाइदिन आग्रह गर्नु; पाण्डव मृगलाई खोज्न हिँड्नु; उनीहरूलाई धेरै तिर्खा लाग्नु; युधिष्ठिरले भाइ सहदेवलाई पानी खोज्न पठाउनु; सहदेवले पोखरीमा पानी खान लागेको वेला यक्ष उत्पन्न हुनु; यक्षले आफ्ना प्रश्नको उत्तर नदिई पानी नखान भन्नु तर सहदेवले नटेरी पानी खानु; सहदेवले एक घुड्का पानी खानासाथ बेहोस हुनु। नमुना कथा (बुँदाका आधारमा थप घटनासहित निर्मित): पाण्डवहरू वनबासमा रहेका बेला एक दिन एक जना दुःखी ब्राह्मण उनीहरूकहाँ आए र भने, 'मेरो एक मात्र आधार भएको मृगले मेरी छोरीको सिङमा उनेको माला लगेर भाग्यो, कृपया त्यो मृग फेला पारेर मलाई सहयोग गर्नुहोस्।' पाण्डवहरूले ब्राह्मणको दुःख देखेर मृग खोज्न वनतिर हिँडे। धेरै टाढासम्म खोज्दा पनि मृग भेटिएन र यसरी खोज्दै जाँदा उनीहरूलाई साह्रै तिर्खा लाग्यो। ठूला भाइ युधिष्ठिरले कान्छा भाइ सहदेवलाई नजिकैको रूखमा चढेर पानी खोज्न पठाए। सहदेवले टाढा एउटा सफा पोखरी देखे र पानी खान दौडे। जब उनी पानी खान लाग्थे, अचानक पोखरीबाट एउटा यक्ष प्रकट भयो र भन्यो, 'मेरा प्रश्नको सही उत्तर नदिई पानी नखाऊ, नत्र मृत्युवरण गर्नुपर्नेछ।' सहदेवले यक्षको कुरालाई वास्ता नगरी हतार-हतार एक घुड्का पानी खाए, र खानासाथ उनी त्यही ठाउँमा बेहोस भई ढले। यसरी सहदेव धेरै बेरसम्म नफर्केपछि युधिष्ठिरले बाँकी भाइहरूलाई पालैपालो पठाए, तर उनीहरू पनि उही हालतमा परे। अन्त्यमा युधिष्ठिर आफैं पोखरीमा पुगे र यक्षका सबै प्रश्नको धैर्यपूर्वक सही उत्तर दिए, जसपछि यक्ष प्रसन्न भई सबै भाइहरूलाई पुनर्जीवित गरिदियो।

यो व्यक्तिगत रूपमा गर्नुपर्ने परियोजना कार्य हो। विद्यार्थीले पुस्तकालय, इतिहासका पुस्तक वा विश्वसनीय स्रोतबाट नेपाल वा विश्वको कुनै ऐतिहासिक घटना वा व्यक्तित्वमा आधारित छोटो कथा खोजी सो कथाको मूल घटना, पात्र र सन्देश बुझी आफ्नै शब्दमा संक्षेपमा तयार गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुपर्छ। स्रोतको यथोचित उल्लेख गर्दै र नक्कल नगरी मौलिक ढङ्गले प्रस्तुत गर्नु उपयुक्त हुन्छ।