कर्तव्य

(दिइएको अर्थ-सूचीमा 'दिनदिनै गरिने काम, दैनिक कर्म' र 'पुनः अर्को पटक भेटघाट गर्ने काम' भन्ने थप दुई अर्थ पनि समावेश छन्, जुन माथिका सातओटा शब्दसँग सीधा मेल खाँदैनन् — यी विकर्षक विकल्पका रूपमा राखिएका हुन् सक्छन्।)

कथांश: 'गड्गाधर कसैको आँखामा राखे पनि नबिभ्काउने खालका मानिस थिए...मनमा लागेका कुरा निधक्क भन्ने खुला किताब जस्तै थिए।'

उखान: • हुने बिरुवाको चिल्लो पात — रमेशले सानै उमेरदेखि देखाएको प्रतिभा देखेर सबैले भने, 'हुने बिरुवाको चिल्लो पात, यो केटो ठुलो मान्छे बन्छ।' • धान खाने मुसो चोट पाउने भ्यागुतो — चोरी त कसैले गऱ्यो, तर सजाय निर्दोषले पायो; यो त धान खाने मुसो चोट पाउने भ्यागुतो जस्तो भयो। • खाने मुखलाई जुँगाले छेक्दैन — जे भए पनि अवसर आउँदा उसले काम गरेरै छाड्यो, साँच्चै खाने मुखलाई जुँगाले छेक्दैन रहेछ। • बोल्नेको पिठो बिक्छ, नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन — पसलमा राम्रोसँग कुरा गरेर सामान बेच्ने पसलेको बिक्री सधैं राम्रो हुन्छ, साँच्चै बोल्नेको पिठो बिक्छ नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन। टुक्का: • माया मार्नु — पुरानो साइकल बिग्रिएपछि उसले त्यसमाथिको माया मारिदियो। • कम्मर कस्नु — परीक्षा नजिकिँदै गएपछि विद्यार्थीहरूले पढाइमा कम्मर कसे। • कानमा तेल हाल्नु — धेरैपटक सम्झाउँदा पनि उसले कानमा तेल हालेर बस्यो। • सुईकुच्चा ठोक्नु — साथीहरूले जबर्जस्ती काम लगाउन खोज्दा उसले सुईकुच्चा ठोकिदियो। • आगो हुनु — गल्ती थाहा पाएपछि शिक्षक साह्रै आगो भए। • चिसो पर्नु — खेलमा हारेपछि टिमको उत्साह चिसो पऱ्यो।

नमुना शब्दहरू (लेखाइ → उच्चारण): (यो मूलतः मौखिक उच्चारण-अभ्यास हो; विद्यार्थीले कथाबाट थप शब्द छानी शिक्षकको सहयोगमा उच्चारण अभ्यास गर्न सक्छन्।)

यो कक्षामा शिक्षकको निर्देशनमा गरिने मौखिक वाचन-अभ्यास हो।

प्रश्नहरू • 'कर्तव्य' कथाको सुरु र अन्त्य कुन-कुन घटनाबाट भएको छ? • कथामा कति जना पात्र छन्, तिनको नाम भन्नुहोस्। • कथामा ग्रामीण समाजको परिवेश झल्काउने तथ्य के-के हुन्? • कथामा प्रथम वा तृतीय पुरुषमध्ये कुन दृष्टिबिन्दु प्रयोग भएको छ? उत्तरहरू • कथाको सुरुवात गड्गाधर (मुखिया बा) को ज्वरोका कारण भएको मृत्युबाट हुन्छ, र अन्त्य मुरलीधरले बिरामी भाइ श्रीधरलाई क्षमा गरी उपचारका लागि आफ्नो घर लैजाने घटनाबाट हुन्छ। • कथामा मुख्य गरी छ जना पात्र छन् — गड्गाधर (मुखिया बा), मुरलीधर, श्रीधर, कमला (मुरलीधरकी पत्नी), शशीधर (श्रीधरका छोरा) र रमला (श्रीधरकी सानी छोरी)। यीबाहेक गाउँलेहरू, दुलही, पुरोहित आदि सहायक पात्र पनि छन्। • गाउँको मुखिया प्रथा, दश गाउँको साझा फिराद-न्याय व्यवस्था, कृषिजीवन, जिउनी-अंशबन्डाको परम्परा, वेद-पुराण पाठ, ब्राह्मण-पुरोहितको भूमिका, र विवाहका परम्परागत रीतिथिति (बरणी, यज्ञमण्डप, तामदान) जस्ता तथ्यले ग्रामीण समाजको यथार्थ परिवेश झल्काउँछन्। • कथामा तृतीय पुरुष (सर्वज्ञ कथावाचक) दृष्टिबिन्दु प्रयोग भएको छ, किनभने कथावाचकले सबै पात्रको मनोदशा र घटनालाई बाहिरबाट वर्णन गरेका छन्।

कथांश: 'त्यस पाजीलाई अँगालो हाल्न जान लागेको होइन कमला...जोरीपारीले के भन्लान्?' प्रश्नहरू • कथांशका आधारमा वक्ताको चरित्र चित्रण गर्नुहोस्। • कथांशमा 'बाबुबाजेको मानमर्यादा डुब्न लाग्यो' भन्नुको आशय खुलाउनुहोस्। उत्तरहरू • यहाँ वक्ता मुरलीधर हुन्, जो आफ्नो भाइप्रति क्रोधित नभई पारिवारिक कर्तव्य र आफ्नो कुलको मर्यादालाई सर्वोपरि ठान्ने विवेकशील पात्रका रूपमा देखिन्छन्। उनी भाइको दुर्व्यवहारलाई बेवास्ता गरेर पनि आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न प्रतिबद्ध देखिन्छन्, जसले उनको उदार र सहनशील चरित्र उजागर गर्छ। • श्रीधरले आफ्ना दाजु र भतिजीहरूलाई छोराको विवाहमा नबोलाउँदा समाजमा वंश-कुलको इज्जतमा आँच पुग्ने खतरा देखियो भन्ने आशय हो। ठुलो पारिवारिक उत्सवमा परिवारका सबै सदस्य नआउनु समाजमा कुलको मर्यादामा धब्बा लाग्ने कुरा हो भन्ने यसमा बुझिन्छ।

कथांश: 'मलाई अब धेरै दिन बाँचुला जस्तो लाग्दैन...तिमीलाई देशतिर औषधी गराउन लैजान्छु।' प्रश्नहरू • कथांशमा 'म' पात्रले पश्चाताप गर्नुको कारण के हो? • मुरलीधरले भाइप्रति कस्तो व्यवहार देखाए? • सिकिस्त भएपछि मात्र उपचार गर्न लानु ठिक हो, तर्क गर्नुहोस्। • 'हृदयमा दुःखको कोलाहल मच्चियो' को आशय खुलाउनुहोस्। उत्तरहरू • 'म' पात्र (श्रीधर) ले आफ्नो दाजु मुरलीधरसँग विगतमा अन्यायपूर्ण व्यवहार गरेको (जिउनी खेतको मुद्दा लगाई सम्पत्ति हडपेको) महसुस गरेकाले र आफ्नो जीवनको अन्त्य नजिक आएको आभास भएकाले पश्चाताप गरेका हुन्। • मुरलीधरले भाइप्रति अत्यन्त क्षमाशील, स्नेहिल र उदार व्यवहार देखाए — विगतको अन्यायलाई बिर्सिदिँदै, भाइको स्वास्थ्यको वास्ता गर्दै आफैं वैद्यको भूमिकामा उपचार गराउन आफ्नो घर लैजाने प्रतिबद्धता जनाए। • यो तर्क ठिक होइन, किनभने रोग सिकिस्त (गम्भीर) नहुँदै समयमै उपचार गर्दा रोग निको हुने सम्भावना बढी हुन्छ; ढिलो गरी सिकिस्त भएपछि मात्र उपचार गर्न लाग्दा स्वास्थ्य अवस्था अझ बिग्रन सक्छ। समयमै सचेत भई उपचार गराउनु नै उचित हुन्छ। • यसको आशय हो — भाइको दयनीय शारीरिक अवस्था देखेर मुरलीधरको मनमा गहिरो पीडा, चिन्ता र करुणाको भावनात्मक उथलपुथल उत्पन्न भयो, जुन भित्रभित्रै तरङ्गित भइरहेको दुःखलाई जनाउँछ।

गाउँका मुखिया गड्गाधर ज्वरो लागेर नौ दिनमै मृत्यु हुन्छन्। उनी आफ्नो विपुल सम्पत्तिलाई 'जनताको थाती' ठान्ने र गाउँका दुःखी-गरिबलाई सधैं सघाउने महान् पुरुष थिए, जसकारण गाउँमा उनी 'ग्रामपिता' जत्तिकै प्रिय थिए। उनको मृत्युले दश गाउँलाई ठुलो क्षति पुऱ्याउँछ। उनका दुई छोरा थिए — जेठा मुरलीधर (धार्मिक, परम्परावादी ब्राह्मण पण्डित) र कान्छा श्रीधर (राजनीतिक दलका सदस्य, आधुनिक विचारका)। बाबुले जिउनीको रूपमा राखेको 'पिपले खेत' लाई लिएर दुई भाइबिच विवाद उत्पन्न हुन्छ। गाउँको भेला असफल भएपछि मुद्दा अदालतसम्म पुग्छ, जहाँ कानुनी आधारमा श्रीधरले खेत जित्छन् र मुरलीधर हार्छन्। पछि श्रीधरका छोरा शशीधरको विवाहमा मुरलीधर र उनका परिवारलाई नबोलाइए पनि, मुरलीधर आफ्नो कर्तव्य ठानी नबोलाइकनै विवाहमा पुग्छन् र पिताको भूमिका निर्वाहसमेत गर्छन्। केही समयपछि श्रीधर गम्भीर बिरामी पर्दा आफ्नो विगतको अन्यायमा पश्चाताप गर्छन् र मुरलीधरसँग क्षमा माग्छन्। मुरलीधर सबै बिर्सी भाइलाई उपचारका लागि आफ्नै घर लैजान्छन्, जसले कथाको मार्मिक र कर्तव्यपूर्ण अन्त्यलाई पुष्टि गर्छ।

प्रश्नहरू • 'कर्तव्य' कथाका मुरलीधर र श्रीधरका चारित्रिक विशेषता लेख्नुहोस्। • कथामा दाजुभाइबिचको सम्बन्धलाई कुन रूपमा देखाइएको छ, लेख्नुहोस्। • मुरलीधर र श्रीधरको विवाद नभएको र सम्बन्ध नबिग्रेको भए के हुन्थ्यो होला, अनुमान गर्नुहोस्। • 'कर्तव्य' कथाको सन्देश के हो? उत्तरहरू • मुरलीधर: धार्मिक, परम्परावादी, क्षमाशील, कर्तव्यनिष्ठ, विनम्र र त्यागी स्वभावको ब्राह्मण। श्रीधर: राजनीतिक/प्रगतिशील, आधुनिक विचारको, महत्वाकांक्षी, सुरुमा केही स्वार्थी देखिने तर अन्त्यमा पश्चाताप गर्ने र गल्ती स्वीकार गर्ने क्षमता भएको पात्र। • सुरुमा दाजुभाइबिचको सम्बन्ध जिउनी खेतको विवादका कारण चर्किएको र मुद्दा-मामिलासम्म पुगेको देखाइएको छ, तर अन्त्यमा मुरलीधरको क्षमाशील र कर्तव्यनिष्ठ व्यवहारले सम्बन्ध पुनः जोडिएको र भाइचाराको सम्बन्ध पुनर्स्थापित भएको देखाइएको छ। • यदि विवाद नभएको भए दुवै दाजुभाइ सुखपूर्वक सँगै बसी बुबाको सम्पत्ति र आदर्श मिलेर धानिरहेका हुन्थे; परिवारमा एकता कायम रही समाजमा पनि सद्भावको उदाहरण बनिरहन्थ्यो। शशीधरको विवाहमा पनि सम्पूर्ण परिवार एकसाथ खुसीसाथ सहभागी हुन सक्थ्यो। • 'कर्तव्य' कथाको सन्देश हो — पारिवारिक सम्पत्तिको विवादले जतिसुकै दाजुभाइबिचको सम्बन्ध चर्काए पनि, कर्तव्य र माया-ममताले त्यो सम्बन्धलाई पुनः जोड्न सकिन्छ; क्षमा र कर्तव्यनिष्ठा नै साँचो मानवताको परिचय हो।

यो श्रुतलेखन (डिक्टेसन) अभ्यास हो — पहिलो अनुच्छेद ('लगालग नौ दिन ज्वरो आएर...') शिक्षकले पढ्दा सुनेर विद्यार्थीले लेख्नुपर्छ।

प्रश्नहरू • उनको देहावसानले न्यायको बत्ती निभ्यो, अनाथअशक्तको आशास्तम्भ ढल्यो, गाउँका 'धन्वन्तरि' अस्ताए। • कुकुर अज्ञानी पशु हुनाले बोलाएपछि मात्र जान्छ, मानिस चाहिं ज्ञानवान् हुनाले बखतमौका विचार गरेर आफैं पनि जानुपर्छ। उत्तरहरू • यो भनाइले गड्गाधर (मुखिया बा) को मृत्युले गाउँलाई पुऱ्याएको अपूरणीय क्षतिलाई अलंकारिक ढंगले वर्णन गर्छ। उनी नै गाउँको न्यायको स्रोत थिए, त्यसैले उनको मृत्युलाई 'न्यायको बत्ती निभ्नु' भनिएको छ। उनी नै अनाथ र असहायको भरोसा थिए, त्यसैले 'आशास्तम्भ ढल्नु' भनिएको छ। र उनी नै गाउँका उपचारक (धन्वन्तरि जस्तै) सबैको सहारा थिए, त्यसैले 'धन्वन्तरि अस्ताउनु' भनिएको छ। यसले गड्गाधरको बहुआयामिक महत्त्व र उनको अभावमा गाउँमा पर्ने शून्यतालाई देखाउँछ। • यो भनाइले मानिस र पशुबिचको आधारभूत भिन्नतालाई देखाउँछ। कुकुर जस्तो अज्ञानी पशुले बोलाएपछि मात्र आउँछ किनकि उसमा विवेक हुँदैन। तर मानिस विवेकशील प्राणी भएकाले उसले परिस्थिति र आवश्यकता बुझेर, बोलाइनुभन्दा पहिले नै आफ्नो कर्तव्य ठम्याई आफैं जानुपर्छ भन्ने आशय यसमा छ — यो मुरलीधरले भाइको विवाहमा नबोलाइकन पनि आफैं जाने निर्णय गर्दा दिएको तर्क हो।

म मुरलीधरको पक्ष लिन्थें, किनभने उनले सम्पत्तिको विवादमा हारे पनि प्रतिशोधको भावना नराखी आफ्नो पारिवारिक कर्तव्य र भाइचाराको सम्बन्धलाई सधैं प्राथमिकता दिए। भाइले अपमान गर्दा पनि क्षमाशील बनी नबोलाइकनै भतिजाको विवाहमा जानु र पछि बिरामी भाइलाई सित्तैमा उपचार गराउन लैजानुले उनको उदार र त्यागी चरित्र देखाउँछ, जुन साँचो मानवताको उदाहरण हो। (यो व्यक्तिगत विचारमा आधारित प्रश्न भएकाले विद्यार्थीले आफ्नै तर्कसहित फरक विचार पनि राख्न सक्छन्।)

कथाले परम्परागत ग्रामीण नेपाली समाजको मुखिया-प्रथा, संयुक्त परिवार प्रणाली, सम्पत्ति-बन्डाको विवाद, न्यायको स्थानीय व्यवस्था (गाउँ-भेला), र विवाहका परम्परागत रीतिथितिलाई यथार्थपूर्ण ढङ्गले चित्रण गरेको छ। साथै यसले परम्परा (मुरलीधरद्वारा प्रतिनिधित्व) र आधुनिकता (श्रीधरद्वारा प्रतिनिधित्व) बिचको द्वन्द्वलाई पनि उजागर गर्छ, जुन तत्कालीन परिवर्तनशील नेपाली समाजको यथार्थ प्रतिबिम्ब हो। सम्पत्तिका लागि दाजुभाइबिच हुने कलह र अन्त्यमा मानवीय मूल्यको विजय पनि नेपाली समाजको यथार्थतालाई नै प्रस्तुत गर्छ।

मलाई यस कथामा मुरलीधरले देखाएको क्षमाशीलता र कर्तव्यभावना सबैभन्दा बढी मन पऱ्यो। भाइले अन्याय गरे पनि प्रतिशोध नलिई नबोलाइकनै विवाहमा पुग्नु र पछि बिरामी भाइलाई क्षमा गरी उपचार गराउन लैजानुले वास्तविक मानवता र पारिवारिक स्नेहको उदाहरण प्रस्तुत गर्छ। यसले मलाई सिकाउँछ कि सम्पत्ति वा स्वार्थभन्दा पारिवारिक सम्बन्ध र कर्तव्य ठुलो हुन्छ।

अनुच्छेद: 'भाषा कुनै पनि देशको अमूल्य सम्पदा हो...नेपालको संविधानले पनि हरेक समुदायलाई आफ्नो मातृभाषामा शिक्षा पाउने अधिकार सुनिश्चित गरेको छ।' (क) प्रश्नहरू • मातृभाषालाई कसरी जोगाउन सकिन्छ? • भाषा लोप हुनाको कारण के हो? • भाषालाई चिरकालसम्म जीवन्त राख्न र समृद्ध बनाउन के गर्नुपर्छ? • बालबालिकालाई मातृभाषामा प्रारम्भिक शिक्षा दिनु बढी प्रभावकारी र स्थायी हुन्छ, किन? उत्तरहरू • राज्यले भाषिक सम्पदा जोगाउन पहल गर्ने, भाषाको प्रयोग विस्तार गर्ने, शब्दकोश तथा व्याकरण निर्माण गर्ने, र वक्ता समुदायले आफ्नो मातृभाषा बोल्ने इच्छाशक्ति देखाएर मातृभाषा जोगाउन सकिन्छ। • मातृभाषी वक्ताहरूले अरू भाषाको प्रभावमा परी आफ्नो भाषा बोल्न छाड्दा त्यो भाषा क्रमशः लोप हुने खतरा हुन्छ। • भाषाको प्रयोग विस्तार गर्ने, शब्दकोश तथा व्याकरण निर्माण गर्ने, र त्यस भाषामा साहित्य सिर्जना गर्नुपर्छ। • किनभने बालबालिकाले आफ्नो मातृभाषामा कुरा सहज र स्वाभाविक रूपमा बुझ्न र सिक्न सक्छन्, जसले सिकाइलाई बढी प्रभावकारी र दिगो बनाउँछ। (ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान • अनुच्छेदमा रहेको 'नासिन्छ' क्रियापदको नामधातु: 'नास' (नाश शब्दबाट बनेको नामधातु)। • 'भाषालाई चिरकालसम्म जीवन्त राख्न र समृद्ध बनाउन त्यस भाषामा साहित्य सिर्जना पनि गर्नुपर्छ।' वाक्यलाई प्रेरणार्थकमा: 'भाषालाई चिरकालसम्म जीवन्त राखाउन र समृद्ध बनाउन त्यस भाषामा साहित्य सिर्जना पनि गराउनुपर्छ।' • 'ऋ' प्रयोग भएको शब्द: मातृभाषा। 'रि' प्रयोग भएको शब्द: प्रभावकारी।

कार्य: माथि उल्लेख भएका व्यवसायका सम्भावना (स्याउ खेती, लिची खेती) जस्तै तपाईंको क्षेत्रमा कुन-कुन व्यवसायको सम्भावना छ, मौखिक रूपमा प्रस्तुत गर्नुहोस्। नमुना उत्तर: मेरो क्षेत्रमा हिमाली भेकको उच्च वातावरण भएकाले स्याउ, ओखर र जडीबुटी खेतीको राम्रो सम्भावना छ। साथै त्यहाँको प्राकृतिक सौन्दर्यका कारण होमस्टे र पर्यटन व्यवसाय पनि सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसका अतिरिक्त चिया र कफी खेतीका लागि पनि माटो र हावापानी उपयुक्त रहेको देखिन्छ।

यस खण्डका प्रश्नहरू ('सुनाइ पाठ ११' — मकैको खेती सम्बन्धी सामग्री सुनेर उत्तर दिने) श्रव्य सामग्रीमा आधारित रहेकाले र सो श्रव्य सामग्री यहाँ उपलब्ध नभएकाले यी प्रश्नहरू यस स्रोत सामग्रीबाट समाधान गरिएका छैनन्। कक्षामा वास्तविक श्रव्य सामग्री सुनेर मात्र यी प्रश्नको सही उत्तर दिन सकिन्छ। प्रश्नहरू (सन्दर्भका लागि मात्र) • खास गरी कुन क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण खाद्यस्रोतका रूपमा मकैलाई लिइन्छ? (खाली ठाउँ भर्नुहोस्) • मकै खेतीमा मकै उम्रनका लागि कति डिग्री सेल्सियस तापक्रम आवश्यक पर्छ? (खाली ठाउँ भर्नुहोस्) • मकै खेतीका लागि उर्वर, दोमट र कस्तो ठाउँ राम्रो हुन्छ? (खाली ठाउँ भर्नुहोस्) • मकैबाट के-के प्रचुर मात्रामा पाइन्छ? (खाली ठाउँ भर्नुहोस्) • मकैको उत्पादन कम हुनुका कारण के-के हुन्? • सामान्यतया कुन समयमा मकै रोप्नु उपयुक्त हुन्छ? • मकै खेतीका लागि कस्तो पूर्व तयारी आवश्यक हुन्छ? • नेपालमा मकैका परिकार कसरी तयार पारिन्छ?

अनुच्छेद: 'हरिशरण साह्रै मोटाएका छन् तर रामशरण चाहिं बिरामी परेर निकै दुब्लाएका छन्...रामशरणले चाहिं आफू रोगले दुब्लाएको करो सहजै स्विकार्छन्।' व्याख्या: यहाँ रेखाङ्कित क्रियापदमा क्रमशः मोटाउ, दुब्लाउ, रोगाउ, थलि, भुनभुनाउ र स्विकार धातु प्रयोग भएका छन्। ती धातु क्रमशः मोटो, दुब्लो (विशेषण) र थला, भुनभुन र स्विकार (नाम पद) बाट बनेका छन्। त्यसैले माथिका रेखाङ्कित क्रियापदमा प्रयोग भएका धातु नामिक शब्द वा नाम र विशेषणबाट बनेका नामधातु हुन्।

• रुनु — बच्चा भोक लागेर रोयो। • हाँस्नु — साथीहरू ठट्टा सुनेर खुब हाँसे। • बोल्नु — ऊ सधैं नम्र भाषामा बोल्छ। • हेर्नु — शिक्षकले विद्यार्थीको कापी ध्यान दिएर हेरे। • आउनु — पाहुना भोलि हाम्रो घर आउनेछन्।

नमुना अनुच्छेद: वर्षा नआएकाले यसपालि बाली सुक्न थाल्यो। किसानहरू चिन्तित भए। खेतमा माटो नरम बनाउन उनीहरूले घरि-घरि पानी हाले। घामले पोल्दा बालीका पात मुरझाए, तर वर्षा हुनेबित्तिकै बाली फेरि हराभरा भयो र किसानको मन पनि रमायो। (यहाँ 'सुक्नु/सुकाउनु', 'चिन्तित हुनु', 'नरम बनाउनु', 'मुरझाउनु', 'हराभरा हुनु/बनाउनु' जस्ता नाम-विशेषणबाट बनेका क्रियापदको प्रयोग गरिएको छ।)

अनुच्छेद: 'आमाले सानी नानीलाई सुताइन् र आफू पनि सुतिन्...सात बजेतिर सानी नानीलाई जगाइन् र दूध पिलाइन्।'

मूल अनुच्छेद: 'विनयले खाना खाए। उनी विद्यालय पुगे। घन्टी लाग्यो। उनी कक्षामा पसे। उनले पहिलो घन्टीमा नेपाली विषय पढे। उनले दिउँसो खाजा खाए। उनी बेलुकी घर फर्किए।' प्रेरणार्थकमा परिवर्तन गरिएको उत्तर: 'विनयलाई खाना खुवाइयो। उनलाई विद्यालय पुऱ्याइयो। घन्टी बजाइयो। उनलाई कक्षामा पसाइयो। उनलाई पहिलो घन्टीमा नेपाली विषय पढाइयो। उनलाई दिउँसो खाजा खुवाइयो। उनलाई बेलुकी घर फर्काइयो।'

नमुना वर्णन: शिक्षकले विद्यार्थीहरूलाई कक्षाकोठामा बसाए। उनले विद्यार्थीलाई पाठ पढाए। कक्षा सकिएपछि उनले विद्यार्थीहरूलाई गृहकार्य दिए। शिक्षकले कमजोर विद्यार्थीलाई थप अभ्यास गराए। यसरी शिक्षकले सबै विद्यार्थीलाई राम्रोसँग सिकाए।

मूल अशुद्ध अनुच्छेद: 'रिषि दऋमा बसेर रिषभसँग भन्दै थिए। भऋषमा नहिँड्नू, ऋस नगर्नू, एउटा कानमा मात्र ऋङ होइन, दुईओटै कानमा लगाउन ऋङ किन्नू। ऋता माघे सङ्क्रान्ति मेलामा जानू र दिनभऋ रमाइलो गर्नू।' सुधारिएको अनुच्छेद: 'ऋषि दरीमा बसेर ऋषभसँग भन्दै थिए। भरिभरि नहिँड्नू, रिस नगर्नू, एउटा कानमा मात्र रिङ होइन, दुईओटै कानमा लगाउन रिङ किन्नू। ऋतु माघे सङ्क्रान्ति मेलामा जानू र दिनभरि रमाइलो गर्नू।'

सङ्केत बुँदा: प्रवीण धेरै धन कमाइने लोभले विदेश जानु; विदेश स्वदेश जस्तो नहुनु; दिनमा १४ घण्टासम्म काममा जोतिँदासमेत गएको ऋण तिर्न नसक्नु; ऊ देश र गाउँघरको सम्झनाले पिरोलिनु; तुरुन्त विदेश छोडेर आउन पनि नसक्नु; निकै वर्ष दुःख गरेर केही धन आर्जन गर्नु; देशमै फर्केर सानोतिनो लगानी गरी आफ्नै खेतबारीमा पाखुरा खियाउने निधो गर्नु; अहिले आफ्नै देशमा आधुनिक कृषि व्यवसाय अँगाल्नु; राम्रै आम्दानी गर्नु, सुखले जीवन चलाउनु; उसका आमाबुबा बुढेसकालको सहारा पाएर अत्यन्त खुसी हुनु। नमुना कथा: प्रवीण गाउँकै साधारण परिवारको छोरो थियो। धेरै धन कमाउने लोभले उसले विदेश जाने निर्णय गऱ्यो। तर विदेश उसले सोचेजस्तो सजिलो थिएन। दिनको १४ घण्टासम्म कडा परिश्रम गर्दा पनि ऋण तिर्नै मुस्किल पर्थ्यो। ऊ देश र गाउँघरको सम्झनाले सधैं पिरोलिन्थ्यो, तर तुरुन्तै फर्कने आर्थिक अवस्था पनि थिएन। निकै वर्ष दुःख गरेपछि उसले थोरै धन जोगायो। अन्ततः देश फर्केर उसले सानोतिनो लगानी गरी आफ्नै खेतबारीमा पाखुरा खियाउने निधो गऱ्यो। ऊ अहिले आफ्नै देशमा आधुनिक कृषि व्यवसाय गर्दै राम्रो आम्दानी गरिरहेको छ र सुखले जीवन चलाउँदै छ। उसका आमाबुबाले पनि बुढेसकालमा छोराको साथ पाई अत्यन्त खुसी भए।

यो व्यक्तिगत अध्ययनमा आधारित मौखिक प्रस्तुति-क्रियाकलाप हो, जुन विद्यार्थीले आफूले पढेको कुनै सामाजिक कथा छानी त्यसको घटना, पात्र र परिवेशको समीक्षा गरी कक्षामा सुनाउनुपर्छ। यसको निश्चित लिखित उत्तर हुँदैन।