मेरो देशको शिक्षा

(दिइएको अर्थ-सूचीमा 'पुराण' र 'प्रसन्न' भन्ने थप दुई अर्थ पनि समावेश छन्, जुन माथिका सातओटा शब्दसँग सीधा मेल खाँदैनन् — यी विकर्षक विकल्पका रूपमा राखिएका हुन् सक्छन्।)

अनुच्छेद: 'शिक्षण सिकाइको महत्त्वपूर्ण पक्ष शिक्षक हो...पाठयोजनाभित्र विशिष्ट उद्देश्य, पाठ्यवस्तु, शैक्षिक सामग्री, सिकाइ सहजीकरण क्रियाकलाप, मूल्याङ्कन र गृहकार्य रहन्छन्।' • शिक्षण • सिकाइ • पाठ्यक्रम • पाठयोजना • शैक्षिक सामग्री • सिकाइ सहजीकरण क्रियाकलाप • मूल्याङ्कन • गृहकार्य

• पाठ्यक्रम — विद्यालय तहदेखि नै कम्प्युटर पाठ्यक्रमको व्यवस्था हुनु राम्रो कुरा हो। • समालोचनात्मक चिन्तन — विद्यार्थीमा समालोचनात्मक चिन्तन विकास गर्नु शिक्षाको मुख्य उद्देश्य हो। • प्रशोधन — स्याउको प्रशोधन गरेर जुस र जाम बनाउन सकिन्छ। • आत्मनिर्भरता — शिक्षाले विद्यार्थीलाई आत्मनिर्भरतातर्फ डोऱ्याउनुपर्छ। • सूचना प्रविधि — आजको युगमा सूचना प्रविधिबिना शिक्षा अपूर्ण छ।

यो मौखिक उच्चारण-अभ्यास हो। शब्दहरू: ज्ञानचक्षु, संस्कृति, सृष्टि, सङ्गम, आकुलव्याकुल, सिद्धार्थ, ओतप्रोत, बौद्धिक। यी शब्द उच्चारण गर्दा संयुक्ताक्षर (ज्ञा, सृ, ङ्ग, द्ध) लाई स्पष्ट पारी बोल्नुपर्छ।

यो कक्षामा शिक्षकको निर्देशनमा गरिने मौखिक वाचन-अभ्यास हो।

प्रश्नहरू • 'मेरो देशको शिक्षा' निबन्ध आत्मपरक वा वस्तुपरक कुन हो? • 'व्यवसायमूलक शिक्षाका....बन्नु हो' अनुच्छेदको शीर्ष वाक्य कुन हो? • वाक्य संरचनाका दृष्टिले सबभन्दा लामो अनुच्छेद कुन हो? • प्राचीन सभ्यता र संस्कृतिसँग सम्बन्धित कुरा कुन अनुच्छेदमा आएको छ? उत्तरहरू • 'मेरो देशको शिक्षा' निबन्ध आत्मपरक हो, किनभने यसमा लेखकले 'मलाई लाग्छ', 'मेरो धारणा छ' जस्ता शैलीमा आफ्नै व्यक्तिगत विचार र अनुभूति व्यक्त गरेका छन्। • 'व्यवसायमूलक शिक्षाका लागि हाम्रो परम्परागत र आधुनिक प्रविधिलाई सँगसँगै अगाडि लैजानु बढी सान्दर्भिक देख्छु।' यो उक्त अनुच्छेदको शीर्ष वाक्य हो। • सूचना प्रविधिसम्बन्धी अनुच्छेद ('मलाई मेरो देशको शिक्षामा सर्वसुलभ रूपमा सूचना प्रविधिको पहुँच पुगोस् भन्ने लाग्छ...' भन्नेदेखि सुरु हुने अनुच्छेद) वाक्य संरचनाका दृष्टिले सबभन्दा लामो देखिन्छ। • प्राचीन सभ्यता र संस्कृतिसँग सम्बन्धित कुरा दोस्रो अनुच्छेदमा आएको छ, जहाँ प्राचीन ऋषिमुनि, वेदव्यास, याज्ञवल्क्य-गार्गी-मैत्रेयी, सिद्धार्थ गौतम र फाल्गुनन्दको उल्लेख छ।

निबन्धांश: 'मेरो देशको शिक्षाबाट दीक्षित व्यक्ति समालोचनात्मक सोचयुक्त नयाँ नयाँ ज्ञान निर्माण गर्न सक्ने हुनुपर्छ...आलोचनात्मक चेतनाको बोध गर्ने शिक्षा मेरो देशको शिक्षाको मूल मर्म हो भन्ने मेरो धारणा छ।' प्रश्नहरू • दीक्षित व्यक्तिमा कस्तो क्षमता हुनुपर्छ? • स्वस्थ चिन्तनमा कुन कुरा पर्छ? • 'समालोचनात्मक चिन्तन शिक्षाकै एउटा पाटो हो' भन्नुको आशय के हो? • निबन्धको अंशको भनाइप्रति तपाईं सहमत वा असहमत के हुनुहुन्छ, तर्क दिनुहोस्। उत्तरहरू • दीक्षित व्यक्तिमा समालोचनात्मक सोचयुक्त भई नयाँ-नयाँ ज्ञान निर्माण गर्न सक्ने क्षमता हुनुपर्छ। • स्वस्थ चिन्तनमा पूर्वाग्रहरहित भई, अरूको भरमा मात्र नपरी आफ्नै विवेकका आँखाले हेर्ने कुरा पर्छ। • यसको आशय हो — कुनै पनि विचार वा मान्यतालाई आँखा चिम्लेर पत्याउनुभन्दा त्यसमाथि तर्कसङ्गत प्रश्न उठाई सत्यता जाँच्ने क्षमता विकास गराउनु नै शिक्षाको एउटा महत्त्वपूर्ण उद्देश्य हो। • म यस भनाइसँग सहमत छु, किनभने समालोचनात्मक चिन्तन नभई नयाँ आविष्कार वा प्रगति सम्भव हुँदैन। यदि विद्यार्थीले प्रश्न गर्न र तर्क गर्न सिकेनन् भने उनीहरू केवल रटेको ज्ञानमा सीमित रहन्छन्, जसले उनीहरूको सिर्जनशीलता र समस्या समाधान गर्ने क्षमतालाई कुण्ठित बनाउँछ। (विद्यार्थीले आफ्नै तर्कसहित सहमति वा असहमति दुवै लेख्न सक्छन्।)

प्रश्नहरू • 'मेरो देशको शिक्षा' निबन्धमा कस्तो व्यवसायमूलक शिक्षाको अपेक्षा गरिएको छ? • शिक्षाले मानव जीवनका कुन-कुन कुरामा सुधार ल्याउँछ? • विज्ञान र प्रविधिमा आधारित शिक्षाको महत्त्व लेख्नुहोस्। • निबन्धको मुख्य सन्देश के हो? उत्तरहरू • निबन्धमा भूगोल र पर्यावरण अनुकूल व्यवसायमूलक शिक्षाको अपेक्षा गरिएको छ — जस्तै कफी/चिया उत्पादन हुने ठाउँमा प्रशोधन तालिम, स्याउ खेती हुने ठाउँमा स्याउ प्रशोधन शिक्षा, कर्णालीमा जडीबुटी शिक्षा, पर्यटकीय क्षेत्रमा होटल व्यवस्थापन शिक्षा, समथर भूभागमा अन्नबाली-तरकारी उत्पादन शिक्षा आदि। • शिक्षाले मानवलाई सम्मान, खुसी र सुखपूर्वक जिउने ज्ञान र सिप प्रदान गर्छ; समाजमा प्रचलित मान्यता र विश्वासलाई समालोचनात्मक चिन्तनका साथ हेर्ने सोच दिन्छ; मानिसलाई नैतिकवान्, सहिष्णु, दक्ष र विवेकशील बनाउँछ। • विज्ञान र प्रविधिमा आधारित शिक्षाले नागरिकलाई युगानुकूल परिवर्तन आत्मसात् गर्न सक्षम बनाउँछ, अनलाइन कारोबार, सूचना आदानप्रदान र आधुनिक सेवा-सुविधाको उपयोग गर्न सिकाउँछ, र देशलाई विश्वबजारसँग जोड्न मद्दत गर्छ। • निबन्धको मुख्य सन्देश हो — नेपालको शिक्षा प्रणालीले पूर्वीय परम्परागत ज्ञानलाई आधुनिक विज्ञान र प्रविधिसँग जोड्दै व्यावसायिक सिप, समालोचनात्मक चिन्तन र आत्मनिर्भरतामा जोड दिनुपर्छ, ताकि देश समृद्ध र आत्मनिर्भर बन्न सकोस्।

प्रश्नहरू • आत्मनिर्भरताको लक्ष्य स्वरोजगार बन्नु हो। • शिक्षित व्यक्तिमा शिष्टाचार, प्रतिबद्धता, सांस्कृतिक सद्भाव, सामाजिक सद्व्यवहारका क्षमता हुनु जरुरी छ। उत्तरहरू • यसको अर्थ हो — शिक्षाले व्यक्तिलाई आफैं आम्दानी गर्न र आफ्नै खुट्टामा उभिन सक्षम बनाउनुपर्छ; अरूको जागिरको भर नपरी आफ्नो सिप र ज्ञानको प्रयोग गरी स्वयं रोजगारी सिर्जना गर्नु नै आत्मनिर्भरताको वास्तविक लक्ष्य हो। • यसको अर्थ हो — शिक्षाले केवल विषयगत ज्ञान मात्र नभई व्यक्तिमा शिष्ट व्यवहार, आफ्नो वचन र जिम्मेवारीप्रति प्रतिबद्धता, विभिन्न संस्कृतिप्रति सम्मान भाव, र समाजमा मिलेर बस्ने असल व्यवहार पनि विकास गराउनुपर्छ भन्ने हो, ताकि शिक्षित व्यक्ति समाजका लागि सर्वाङ्गीण रूपमा उपयोगी बन्न सकोस्।

यो श्रुतलेखन (डिक्टेसन) अभ्यास हो — अन्तिम अनुच्छेद ('यसरी प्राचीन कालदेखि नै ज्ञानको खानी रहेको...') शिक्षकले पढ्दा सुनेर विद्यार्थीले लेख्नुपर्छ।

चित्रमा एउटा कोठाभित्र एक जना महिला (सम्भवतः सामाजिक कार्यकर्ता वा परामर्शदाता) टेबलमा बसी नोट लेखिरहेकी छिन्। उनको सामु केही पुरुष र महिला (परिवार वा गाउँलेहरू) बसेका छन्, जसमध्ये एक महिलाले सानो बच्चा काखमा लिएकी छिन्। यो दृश्यले कुनै सामाजिक वा पारिवारिक समस्या समाधानका लागि छलफल वा परामर्श भइरहेको झल्काउँछ, जुन शिक्षाले समाजमा ल्याएको सचेतना र समस्या समाधान गर्ने क्षमताको उदाहरण पनि हुन सक्छ।

• शिक्षालाई भूगोल र पर्यावरण अनुकूल व्यवसायमूलक शिक्षाका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। • फरक-फरक भौगोलिक क्षेत्र (कफी/चिया, स्याउ, जडीबुटी, पर्यटन, अन्नबाली) अनुसार फरक-फरक प्राविधिक/व्यावसायिक शिक्षा दिनुपर्छ। • यसो गर्दा देशमा रोजगारी सिर्जना हुन्छ र विद्यार्थीले स्वदेशमै स्वरोजगारका अवसर पाउँछन्। • सिपयुक्त शिक्षालाई प्राथमिकतामा राखेर अगि बढाउनुपर्छ।

निबन्धका आधारमा भन्नुपर्दा, नेपालको भावी शिक्षा व्यावसायिक सिप, विज्ञान-प्रविधि र समालोचनात्मक चिन्तनको समिश्रण भएको हुनुपर्छ। यसले भूगोल र स्थानीय स्रोतसाधनअनुसार व्यावहारिक सिप सिकाउनुपर्छ, विद्यार्थीलाई आत्मनिर्भर र स्वरोजगार बनाउने दिशामा डोऱ्याउनुपर्छ, साथै सूचना प्रविधिको उचित र सचेत प्रयोग सिकाउनुपर्छ। परम्परागत ज्ञान र आधुनिक विज्ञानबिच सन्तुलन कायम गर्दै, शिक्षाले विद्यार्थीमा नैतिकता, विवेक र प्रश्न गर्ने क्षमता पनि भर्नुपर्छ। यसो भए मात्र नेपालको शिक्षा साँच्चै समयानुकूल र देश-विकासमुखी बन्न सक्छ।

नमुना अनुच्छेद: मेरो सोचले मेरो भविष्यको बाटो तय गर्छ भन्ने मलाई गहिरो विश्वास छ। म भविष्यमा यस्तो व्यक्ति बन्न चाहन्छु जसले आफ्नो सिप र ज्ञानको प्रयोग गरी समाजलाई केही सकारात्मक योगदान पुऱ्याओस्। मलाई विज्ञान र प्रविधिमा रुचि छ, त्यसैले म यही क्षेत्रमा अध्ययन गरी आफ्नो देशको विकासमा योगदान गर्न चाहन्छु। म जान्दछु कि यो यात्रा सजिलो हुनेछैन — यसमा धैर्य, मिहिनेत र निरन्तर सिकाइ आवश्यक पर्छ। तर म विश्वास गर्छु, यदि मैले आजैदेखि सही दिशामा प्रयास गरें भने भोलिको मेरो सपना पूरा हुनेछ। मेरो लक्ष्य आफ्नो मात्र होइन, मेरो परिवार र देशको पनि उन्नति गर्नु हो।

अनुच्छेद: 'कानुन समाजको अपरिहार्य तत्त्व हो...यसले समाजमा शान्ति, सुव्यवस्था कायम गरी सुशासन र विधिको शासनलाई संस्थागत गर्छ।' (क) प्रश्नहरू • कानुन भन्नाले के बुझिन्छ? • कानुनका स्रोत के-के हुन्? • कानुनलाई किन बाध्यकारी शक्ति मानिन्छ? • कानुनको महत्त्व लेख्नुहोस्। उत्तरहरू • राज्यको शासन सञ्चालन गर्ने कार्यविधि, पद्धति एवं नियमको समष्टिलाई कानुन मानिन्छ; सामाजिक हित र न्यायलाई केन्द्रमा राखी सबैलाई समान रूपमा लागु हुने संविधान, ऐन, नियम, नियमावली आदि औपचारिक लिखत नै कानुन हो। • विधायन, नजिर, प्रथा तथा परम्परा, संप्रतिज्ञा, अन्तर्राष्ट्रिय अदालतबाट भएका फैसला, अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि, सम्झौता, कानुनविद्को राय र संहिताकरणलाई कानुनका स्रोत मानिन्छ। • कानुनको अवज्ञा दण्डनीय हुने भएकाले र यसले सत्य, न्याय, अधिकार र सुरक्षाको सुनिश्चितता खोजी शासन व्यवस्थालाई निरङ्कुश हुनबाट रोक्ने भएकाले कानुनलाई बाध्यकारी शक्ति मानिन्छ। • कानुनले नागरिकलाई अधिकार दिन्छ, असीमित अधिकारलाई नियन्त्रण गर्छ, सामाजिक सदाचार र नैतिकता कायम गर्छ, समतामूलक समाज निर्माण गर्छ, न्याय प्रशासनलाई चुस्त र दुरुस्त बनाउँछ, र समाजमा शान्ति, सुव्यवस्था तथा सुशासन कायम गर्छ। (ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान • कर्तृवाच्यका दुईओटा वाक्य: 'यसले सत्य, न्याय, अधिकार र सुरक्षाको सुनिश्चितता खोजी गर्छ।' र 'कानुन राज्यको सार्वभौम विधायिकाबाट निर्माण हुन्छ भने यसको व्याख्या न्यायपालिकाबाट हुन्छ।' • 'यसले समाजमा शान्ति, सुव्यवस्था कायम गरी सुशासन र विधिको शासनलाई संस्थागत गर्छ' वाक्यलाई कर्मवाच्यमा रूपान्तरण: 'यसद्वारा समाजमा शान्ति, सुव्यवस्था कायम गरी सुशासन र विधिको शासन संस्थागत गरिन्छ।' 'य' प्रयोग भएका दुई शब्द र 'ए' प्रयोग भएका दुई शब्द (अर्थसहित)

सन्दर्भ: एक जना मान्छे प्रसिद्ध चिकित्सककहाँ पुगेछन् र आफ्नो छोरालाई गुलियो कम खान भन्दिन आग्रह गरेछन्। चिकित्सकले भोलि आउन भनेछन्। भोलि बालकलाई गुलियो कम खानुका फाइदा बताउँदै सल्लाह दिएपछि किन भोलि पर्खनुपऱ्यो भनी सोध्दा चिकित्सकले भनेछन्, 'हिजोसम्म म आफैं गुलियो धेरै खान्थें, आफैं गरेको बानी अरूलाई कसरी सल्लाह दिन सक्थें र?' अरूलाई उपदेश दिन आफू उदाहरण बन्नुपर्छ भन्ने यसले सिकाउँछ। कार्य: चिकित्सकको दृष्टान्तबाट सिकेर, अरूलाई कुनै विषयको सुधारका लागि सल्लाह दिनुपऱ्यो भने आफूले पहिले कसरी सल्लाह दिने भन्ने आफ्नो दृष्टिकोण। नमुना दृष्टिकोण: म कसैलाई सल्लाह दिनुअघि पहिले आफैं त्यो असल बानी अपनाउने प्रयास गर्छु — जस्तै समयको पाबन्दी सिकाउनु छ भने पहिले आफैं समयमै काम गर्छु। त्यसपछि उदाहरणसहित नम्र भाषामा अरूलाई सल्लाह दिन्छु, ताकि मेरो सल्लाह प्रभावकारी र विश्वसनीय होस्। किनभने आफैंले नअपनाएको कुरा अरूलाई सिकाउँदा त्यसको वजन र प्रभावकारिता कमजोर हुन्छ।

यस खण्डका प्रश्नहरू ('सुनाइ पाठ ९' — इन्टरनेट बजारसम्बन्धी सामग्री सुनेर उत्तर दिने) श्रव्य सामग्रीमा आधारित रहेकाले र सो श्रव्य सामग्री यहाँ उपलब्ध नभएकाले यी प्रश्नहरू यस स्रोत सामग्रीबाट समाधान गरिएका छैनन्। कक्षामा वास्तविक श्रव्य सामग्री सुनेर मात्र यी प्रश्नको सही उत्तर दिन सकिन्छ। प्रश्नहरू (सन्दर्भका लागि मात्र) • इन्टरनेट बजारका लागि कुन कुरा आवश्यक हुन्छ? • नेटवर्क सञ्जालले क्रेता र विक्रेताबिच केको काम गर्छ? • इन्टरनेट बजारमा कमिसन दिनु नपर्ने कारण के हो? • इन्टरनेट बजारका मुख्य सीमा कुनलाई मानिन्छ? • इन्टरनेट बजार भनेको के हो? • इन्टरनेट व्यवसाय कसरी सञ्चालन गरिन्छ? • इन्टरनेट बजारका कुनै दुई विशेषता भन्नुहोस्। • इन्टरनेट बजारका मुख्य फाइदा भन्नुहोस्।

(क) 'म निबन्ध लेख्छु। म कविता लेख्छु। म गजल पनि लेख्छु...' — यी वाक्यहरू कर्तृवाच्यका क्रिया हुन्। (ख)(अ) 'आफू त निबन्ध लेखिन्छ। कविता लेखिन्छ। गजल पनि लेखिन्छ...' — यी वाक्यका क्रियापद कर्मवाच्यका हुन्। (ख)(आ) 'प्रज्ञा प्रतिष्ठान गइन्छ। साझा प्रकाशनमा पनि पुगिन्छ। राम्रो लेखक भइन्छ।' — यी वाक्यका क्रियापद भाववाच्यका हुन्। व्याख्या: कर्मवाच्य बन्नका लागि सकर्मक क्रिया र भाववाच्य बन्न अकर्मक क्रिया आवश्यक हुन्छ। सकर्मक र अकर्मक दुवै क्रियाबाट कर्तृवाच्य बन्छन्। लेख्नु, ल्याउनु, पढ्नु, गर्नु जस्ता सकर्मक क्रियाबाट वाच्य परिवर्तन हुँदा कर्मवाच्यका क्रियापद बन्छन्। जानु, हुनु, बस्नु, उठ्नु, नाच्नु, रुनु जस्ता अकर्मक क्रियाबाट वाच्य परिवर्तन हुँदा भाववाच्यका क्रियापद बन्छन्।

मूल अशुद्ध अनुच्छेद: 'यउटा विद्यार्थी पढ्न विद्यालए गयछ। उसलाई प्रशासनिक कार्यालए खोज्न समए लागेछ। एसरी खोज्ने क्रममा साथीले सहयोग गरेछन्। उसले साथीलाई धन्एवाद दिएछ।' सुधारिएको अनुच्छेद: 'एउटा विद्यार्थी पढ्न विद्यालय गएछ। उसलाई प्रशासनिक कार्यालय खोज्न समय लागेछ। यसरी खोज्ने क्रममा साथीले सहयोग गरेछन्। उसले साथीलाई धन्यवाद दियो।'

(क) नेपालको आर्थिक विकासमा कृषिको भूमिका नेपाल कृषिप्रधान देश हो, जहाँ अधिकांश जनसङ्ख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा आश्रित छ। कृषिले न केवल खाद्यान्न उत्पादन गर्छ, बरु रोजगारी सिर्जना, विदेशी मुद्रा आर्जन र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउने काम पनि गर्छ। धान, मकै, गहुँ जस्ता मुख्य बालीका साथै चिया, कफी, अलैंची, जडीबुटीजस्ता नगदेबालीले पनि देशको निर्यात आम्दानीमा योगदान गर्छन्। आधुनिक प्रविधि, सिँचाइ सुविधा र प्राविधिक तालिमको उचित उपयोगले कृषिलाई अझ उत्पादनशील बनाउन सकिन्छ। यदि युवा जनशक्तिले आधुनिक कृषिलाई पेसाका रूपमा अपनाए भने वैदेशिक रोजगारीको निर्भरता घट्ने र देशको आर्थिक आत्मनिर्भरता बढ्ने देखिन्छ। त्यसैले कृषिलाई प्राथमिकतामा राखी लगानी र प्रविधि विस्तार गर्नु आजको आवश्यकता हो। (ख) अभिभावकप्रति मेरो जिम्मेवारी मेरा अभिभावकले मलाई हुर्काउन र शिक्षित बनाउन अथक परिश्रम गर्नुभएको छ। उहाँहरूको यो त्याग र मायाप्रति म सधैं कृतज्ञ छु। एक जिम्मेवार सन्तानका रूपमा मेरो पहिलो कर्तव्य पढाइमा मेहनत गरी राम्रो नतिजा ल्याउनु हो। साथै, म घरायसी काममा सघाउने, अभिभावकको कुरा सम्मानपूर्वक सुन्ने र उहाँहरूको स्वास्थ्य तथा भावनाको ख्याल राख्ने जिम्मेवारी पनि निर्वाह गर्न चाहन्छु। भविष्यमा आत्मनिर्भर बनी उहाँहरूको वृद्धावस्थामा साथ दिनु पनि मेरो कर्तव्य हो। यसरी मेरा साना-साना जिम्मेवारीले नै अभिभावकको त्यागलाई साँच्चै सार्थक बनाउने विश्वास म राख्छु। (ग) सिकाइमा प्रविधिको उपयोग आजको युगमा प्रविधिले सिकाइको तरिकालाई पूर्णतः बदलिदिएको छ। इन्टरनेट, मोबाइल एप्स र अनलाइन कक्षाहरूले विद्यार्थीलाई जुनसुकै ठाउँबाट सिक्न सहज बनाएका छन्। भिडियो, अनलाइन पुस्तकालय र शैक्षिक अनुप्रयोगहरूले पाठ्यसामग्रीलाई रोचक र सजिलो बनाउँछन्। प्रविधिको प्रयोगले विद्यार्थीलाई आफ्नै गतिमा सिक्ने र थप जानकारी खोज्ने अवसर दिन्छ। तर प्रविधिको अत्यधिक वा अनियन्त्रित प्रयोगले ध्यान भङ्ग हुन सक्ने खतरा पनि हुन्छ, त्यसैले यसको सन्तुलित र सचेत प्रयोग आवश्यक छ। समग्रमा, प्रविधिलाई सही ढङ्गले उपयोग गर्न सकियो भने सिकाइ थप प्रभावकारी, समावेशी र आधुनिक बन्न सक्छ।

यो विद्यार्थीले आफैं पुस्तकालय वा इन्टरनेटबाट खोजेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुपर्ने अनुसन्धानमूलक क्रियाकलाप हो, जसको निश्चित लिखित उत्तर हुँदैन।

यी SEE तयारीका लागि उपयोगी सम्भावित अभ्यास प्रश्न हुन्; यी वास्तविक विगतका SEE प्रश्न होइनन्। प्रश्नहरू • 'मेरो देशको शिक्षा' निबन्ध कस्तो प्रकारको निबन्ध हो? • शिक्षालाई 'तेस्रो आँखा' किन भनिएको छ? • नेपालको शिक्षाको प्राचीन जग कुन-कुन ग्रन्थ र व्यक्तित्वमा आधारित छ? • समालोचनात्मक चिन्तनको उदाहरणस्वरूप निबन्धमा कुन-कुन आविष्कारको उल्लेख गरिएको छ? • निबन्धअनुसार शिक्षाको मूल उद्देश्य के हो? उत्तरहरू • 'मेरो देशको शिक्षा' एउटा आत्मपरक निबन्ध हो, जसमा लेखकले नेपालको शिक्षाबारे आफ्ना व्यक्तिगत विचार प्रस्तुत गरेका छन्। • शिक्षालाई 'तेस्रो आँखा' भनिएको छ किनभने यसले बाहिरी आँखा (चर्मचक्षु) भन्दा बढी महान् र तेजवान् ज्ञानचक्षु प्रदान गर्छ, जसबाट मानिसले सैद्धान्तिक र व्यावहारिक ज्ञान आर्जन गर्छ। • नेपालको शिक्षाको प्राचीन जग वेद, उपनिषद्, पुराण, मुन्धुम जस्ता ग्रन्थ र वेदव्यास, याज्ञवल्क्य, गार्गी, मैत्रेयी, सिद्धार्थ गौतम, फाल्गुनन्दजस्ता विद्वान्हरूको योगदानमा आधारित छ। • निबन्धमा राइट दाजुभाइको हवाइजहाज आविष्कार र न्युटनको गुरुत्वाकर्षण शक्तिको पत्ता लगाइएको उदाहरण समालोचनात्मक चिन्तनको प्रमाणका रूपमा दिइएको छ। • निबन्धअनुसार शिक्षाको मूल उद्देश्य आत्मनिर्भर शिक्षामा जोड दिनु हो, जसको लक्ष्य विद्यार्थीलाई स्वरोजगार बनाउनु हो।