जनसङ्ख्याको वितरण

यस अध्यायमा जनसङ्ख्याको वितरणको अर्थ र यसका आधारहरू (भौगोलिक क्षेत्र, प्रदेश, जिल्ला र ग्रामीण-सहरी क्षेत्र) अनुसार नेपालको जनसङ्ख्या कसरी वितरित भएको छ भन्नेबारे तथ्याङ्कसहित चर्चा गरिएको छ। नेपालको धरातलीय स्वरूप, हावापानी, माटो, प्राकृतिक स्रोतसाधन र सेवा-सुविधाको उपलब्धतामा विविधता भएकाले जनसङ्ख्याको वितरण पनि फरक फरक रहेको देखिन्छ। SEE परीक्षाका दृष्टिले जनसङ्ख्या वितरणको अर्थ, भौगोलिक क्षेत्र र प्रदेशअनुसारको वितरणको प्रवृत्ति र असमान वितरणका कारण अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।

विभिन्न भौगोलिक क्षेत्र, प्रदेश, जिल्ला तथा स्थानीय तहअनुसारको जनसङ्ख्याको अवस्थालाई जनसङ्ख्या वितरण भनिन्छ। नेपालको धरातलीय स्वरूप, हावापानी, माटो, प्राकृतिक स्रोत र साधन आदिमा विविधता भएकाले जनसङ्ख्याको वितरण पनि फरक फरक रहेको छ। साथै शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार, रोजगारीलगायत अन्य सेवा सुविधाले पनि जनसङ्ख्याको वितरणमा प्रभाव पार्दछ। जनसङ्ख्या वितरणको अवस्थाका आधारमा सरकारले उक्त क्षेत्र तथा ठाउँका लागि योजना र कार्यक्रम बनाउँछ।

नेपाललाई धरातलीय स्वरूपका आधारमा तीन भौगोलिक क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ। भौगोलिक क्षेत्रअनुसार जनसङ्ख्या वितरण निम्नानुसार छ:

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग

माथिको तालिकाबाट तराई क्षेत्रको जनसङ्ख्या प्रतिशत वि.सं. २०५८ देखि २०७८ सम्म क्रमशः वृद्धि हुँदै गएको पाइन्छ। हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा भने वि.सं. २०५८ को तुलनामा पछिल्ला जनगणनामा घट्दै गएको पाइन्छ।

नेपालको संविधानअनुसार नेपाललाई सात प्रदेशमा विभाजन गरिएको छ। प्रदेशअनुसार जनसङ्ख्याको वितरणमा प्रत्यक्ष रूपमा धरातलीय स्वरूप, हावापानी, स्रोतसाधनको उपलब्धता आदिले प्रभाव पार्दछ। नेपालको प्रदेशअनुसार जनसङ्ख्याको वितरण निम्नानुसार छ:

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग

राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या बागमती प्रदेशमा र सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या कर्णाली प्रदेशमा रहेको छ। मधेश प्रदेश जनसङ्ख्याका आधारमा दोस्रो स्थानमा रहेको छ। त्यसैगरी लुम्बिनी, कोसी प्रदेश, सुदूरपश्चिम र गण्डकी प्रदेश क्रमशः तेस्रो, चौथो, पाँचौं र छैटौं स्थानमा रहेका छन्। २०६८ सालको जनगणनाको तुलनामा मधेस प्रदेश, बागमती प्रदेश र लुम्बिनी प्रदेशबाहेक अरू प्रदेशको जनसङ्ख्या प्रतिशत घटेको देखिन्छ।

हाल नेपालमा ७५३ स्थानीय तह रहेका छन्। तीमध्ये २९३ ओटा नगरपालिका र ४६० गाउँपालिका रहेका छन्। नगरपालिकाका जनसङ्ख्यालाई सहरी जनसङ्ख्या र गाउँपालिकाको जनसङ्ख्यालाई ग्रामीण जनसङ्ख्या मानिएको छ। जनगणना वि.सं. २०६८ र वि.सं. २०७८ सालको जनगणनाअनुसार ग्रामीण र सहरी क्षेत्रको जनसङ्ख्याको वितरण निम्नानुसार छ:

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग

माथिको तालिकाअनुसार २०७८ को जनगणनाअनुसार सहरी जनसङ्ख्या ६६.१७ प्रतिशत र ग्रामीण जनसङ्ख्या ३३.८३ प्रतिशत पुगेको छ। सङ्घीय संरचनापछि नगरपालिकाको सङ्ख्या वृद्धि भएकाले सहरी जनसङ्ख्या उल्लेख्य मात्रामा वृद्धि भएको पाइन्छ।

२०७८प्रा. जनगणनाअनुसार सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या भएका जिल्लाहरू:

सबैभन्दा थोरै जनसङ्ख्या भएका जिल्लाहरू:

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग