जनसङ्ख्याको वितरण

१. जनसङ्ख्याको वितरण भनेको के हो?

विभिन्न भौगोलिक क्षेत्र, प्रदेश, जिल्ला तथा स्थानीय तहअनुसारको जनसङ्ख्याको अवस्थालाई जनसङ्ख्याको वितरण भनिन्छ। नेपालको धरातलीय स्वरूप, हावापानी, माटो, प्राकृतिक स्रोत र साधन तथा शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात जस्ता सेवा-सुविधाको उपलब्धतामा भिन्नता भएकाले जनसङ्ख्याको वितरण पनि फरक फरक रहेको हुन्छ।

२. नेपालको भौगोलिक क्षेत्रअनुसार जनसङ्ख्याको वितरणको अवस्था उल्लेख गर्नुहोस्।

नेपाललाई धरातलीय स्वरूपका आधारमा हिमाल, पहाड र तराई गरी तीन भौगोलिक क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार तराई क्षेत्रमा सबैभन्दा धेरै (५३.६१%), पहाडी क्षेत्रमा (४०.३१%) र हिमाली क्षेत्रमा सबैभन्दा थोरै (६.०८%) जनसङ्ख्या रहेको छ। वि.सं. २०५८ देखि २०७८ सम्मको तथ्याङ्क हेर्दा तराई क्षेत्रको जनसङ्ख्या प्रतिशत क्रमशः वृद्धि हुँदै गएको छ भने हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा भने घट्दै गएको देखिन्छ। ३. भौगोलिक क्षेत्रअनुसार र प्रदेशअनुसार जनसङ्ख्याको वितरण समान रूपमा भएको पाइँदैन? यसका कारण उल्लेख गर्नुहोस्? हो, नेपालमा जनसङ्ख्याको वितरण समान रूपमा भएको पाइँदैन। यसका कारणहरू निम्नानुसार छन्: नेपालको धरातलीय स्वरूपमा विविधता (हिमाल, पहाड, तराई) रहेकाले बसोबासयोग्य भूभागको उपलब्धता फरक फरक छ। हावापानीको भिन्नताले पनि मानिसको बसोबासलाई प्रभावित पार्छ, जस्तै तराईको समशीतोष्ण हावापानी बसोबासका लागि अनुकूल मानिन्छ। माटो र प्राकृतिक स्रोतसाधनको उपलब्धतामा फरकपनाले कृषि तथा जीविकोपार्जनका अवसरमा फरक पार्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार, रोजगारीलगायत सेवा-सुविधाको उपलब्धता ठाउँअनुसार फरक भएकाले सुविधासम्पन्न क्षेत्रमा जनसङ्ख्या बढी केन्द्रित हुन्छ। ४. नेपालको रहेको जनसङ्ख्या वितरणको असमान अवस्थालाई कसरी न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ? सुझाव प्रस्तुत गर्नुहोस्। जनसङ्ख्या थोरै भएका हिमाली तथा दुर्गम क्षेत्रमा शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात जस्ता पूर्वाधार र सेवा-सुविधा विस्तार गर्ने। दुर्गम क्षेत्रमा रोजगारी र आयआर्जनका अवसर सिर्जना गर्ने। तराई र सहरी क्षेत्रमा जनसङ्ख्याको अत्यधिक चापलाई व्यवस्थापन गर्न सन्तुलित विकास योजना बनाउने। दुर्गम भूभागमा सञ्चार र यातायातको पहुँच पुर्‍याई त्यहाँको जीवनस्तर सुधार्ने। स्थानीय स्रोतसाधनमा आधारित उद्योग व्यवसाय प्रवर्द्धन गरी स्थानीय बसोबासलाई प्रोत्साहन गर्ने।

• प्रश्न: २०७८ सालको जनगणनाअनुसार सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या भएको जिल्ला कुन हो? • उत्तर: २०७८ सालको जनगणनाअनुसार सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या भएको जिल्ला मनाङ हो, जसको कुल जनसङ्ख्या ५,६२८ (०.०२%) रहेको छ। • प्रश्न: २०७८ सालको जनगणनाअनुसार सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको जिल्ला कुन हो? • उत्तर: २०७८ सालको जनगणनाअनुसार सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको जिल्ला काठमाडौं हो, जसको कुल जनसङ्ख्या २०,४१,५८७ (७%) रहेको छ। • प्रश्न: नेपालमा जिल्लागत रूपमा जनसङ्ख्या वितरण असमान हुनुका कारण। • काठमाडौं जस्ता सहरी जिल्लामा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी लगायतका सेवा-सुविधा बढी उपलब्ध हुनाले जनसङ्ख्या केन्द्रित हुन्छ। • मनाङ, मुस्ताङ जस्ता हिमाली जिल्लामा कठिन भौगोलिक बनावट, चिसो हावापानी र सीमित पूर्वाधारका कारण जनसङ्ख्या थोरै रहन्छ। • स्रोतसाधन र व्यावसायिक अवसरको असमान वितरणले पनि जनसङ्ख्या वितरणमा प्रभाव पार्छ।

१. नेपालको प्रदेशअनुसार जनसङ्ख्याको वितरणको अवस्था:

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या बागमती प्रदेशमा (२०.९७%) र सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या कर्णाली प्रदेशमा (५.७९%) रहेको छ। मधेश प्रदेश दोस्रो स्थानमा, लुम्बिनी तेस्रो, कोसी चौथो, सुदूरपश्चिम पाँचौं र गण्डकी प्रदेश छैटौं स्थानमा रहेका छन्। २. नेपालमा ग्रामीण र सहरी जनसङ्ख्याको वितरण: हाल नेपालमा ७५३ स्थानीय तह छन्, जसमध्ये २९३ नगरपालिका र ४६० गाउँपालिका छन्। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार सहरी जनसङ्ख्या ६६.१७ प्रतिशत र ग्रामीण जनसङ्ख्या ३३.८३ प्रतिशत पुगेको छ। सङ्घीय संरचनापछि नगरपालिकाको सङ्ख्या वृद्धि भएकाले सहरी जनसङ्ख्या उल्लेख्य मात्रामा वृद्धि भएको देखिन्छ।

• जनसङ्ख्या वितरणको अर्थ र यसका आधारहरू। • भौगोलिक क्षेत्र (हिमाल, पहाड, तराई) अनुसार जनसङ्ख्याको प्रवृत्ति। • प्रदेशअनुसार जनसङ्ख्याको वितरण (बढी-कम भएका प्रदेश)। • ग्रामीण र सहरी जनसङ्ख्याको वितरण। • जनसङ्ख्याको असमान वितरणका कारण र न्यूनीकरणका उपाय।