पारिवारिक योजना र गुणस्तरीय जीवन

यस अध्यायमा पारिवारिक योजनाको अर्थ, पारिवारिक योजनामा महत्त्व दिनुपर्ने कार्य, यसको महत्त्व, गुणस्तरीय जीवनको अर्थ र यसका उपाय तथा गुणस्तरीय जीवनका आधारहरूबारे चर्चा गरिएको छ। पारिवारिक योजना र गुणस्तरीय जीवनबिच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध रहेको र व्यवस्थित पारिवारिक योजनाले नै गुणस्तरीय जीवनको आधार तयार गर्ने कुरा यस अध्यायको मुख्य विषयवस्तु हो। SEE परीक्षाका दृष्टिले पारिवारिक योजनाको अर्थ र महत्त्व, गुणस्तरीय जीवनका आधार (विशेषतः मानव विकास सूचकाङ्क र भौतिक जीवनस्तरका सूचक) अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।

पारिवारिक जीवनलाई स्वस्थ र व्यवस्थित बनाउनका लागि पारिवारिक योजना आवश्यक पर्छ। आम्दानी तथा अन्य स्रोतको उचित व्यवस्थापन तथा परिचालनबाट परिवारका सदस्यलाई सुखी जीवनयापन गराउने योजनालाई पारिवारिक योजना भनिन्छ। परिवारका सदस्यहरूबिचको सुमधुर सम्बन्धले पारिवारिक योजना निर्माणमा सहयोग पुऱ्याउँछ। उपयुक्त पारिवारिक योजनाले स्वस्थ, सुखी र गुणस्तरीय जीवनयापनमा सहयोग पुग्छ।

मानिसको जीवन भ्रुण अवस्थाबाट सुरु भई मृत्युपश्चात् समाप्त हुन्छ। मानव जीवन सुखमय बनाउनका लागि सही किसिमको योजना बनाई सोहीअनुरूप पारिवारिक जीवन सञ्चालन गर्नुपर्दछ। पारिवारिक योजनाका महत्त्व यसप्रकार रहेका छन्:

मानव जीवनमा गुणस्तरीय जीवनका लागि भौतिक सेवा सुविधाका साथै मनोवैज्ञानिक, आध्यात्मिक आवश्यकतासमेत पूरा हुनुपर्दछ। व्यक्ति र समाजका लागि जीवनको गुणस्तर कायम राख्न र त्यसलाई वृद्धि गर्न मानिसका आधारभूत आवश्यकता पूरा हुनुपर्छ। त्यसका साथै अन्य सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र मनोवैज्ञानिक आवश्यकता पनि पूरा हुनुपर्छ। त्यसैले सुख र सन्तुष्टिका साथ मानव जीवनमा आवश्यक पर्ने सबै सेवा सुविधा परिपूर्ति भएको अवस्थालाई गुणस्तरीय जीवन भनिन्छ।

कुनै पनि देशका जनताको जीवनको गुणस्तरलाई त्यस देशको जनसाङ्ख्यिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक र शैक्षिक अवस्थाले प्रभाव पारेको हुन्छ। त्यस्तै देशमा उपलब्ध स्रोतसाधन, विकास प्रक्रिया र वातावरणीय अवस्थाको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको हुन्छ।

व्यक्ति वा परिवारको गुणस्तरीय जीवन मापन गर्ने वा तुलना गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार आधारभूत आवश्यकताको परिपूर्ति हो। सन् १९७० को दशकमा आधारभूत आवश्यकताको परिपूर्तिलाई गुणस्तरीय जीवनको सूचकका रूपमा लिन थालियो। व्यक्तिका आधारभूत आवश्यकता पूरा भएमा जीवनमा सुधार आउँछ। आधारभूत आवश्यकताअन्तर्गत निम्न आवश्यकता परिपूर्ति भएको हुनुपर्छ: खाद्यान्न, खानेपानी सरसफाइ, स्वास्थ्य, शिक्षा, आवास, लत्ताकपडा।

भौतिक जीवनस्तरका सूचकअन्तर्गत पाँच वर्षमुनिको बाल मृत्युदर, औसत आयु र साक्षरता दर पर्छन्। यी तीन तत्त्वलाई आधार मानेर भौतिक जीवनस्तरका सूचकको मापन र तुलना गरिन्छ। यस सूचकअनुसार ० देखि १०० अङ्कलाई आधार मानी बढी अङ्क प्राप्त गर्ने देशलाई उच्चस्तरको गुणस्तरीय जीवन भएको मानिन्छ। हाल भौतिक जीवनस्तरका सूचकको मापन पनि मानव विकास सूचकाङ्कबाट नै हेर्ने गरिन्छ।

मानव विकासको अवस्था मापन गर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र लोकप्रिय सूचकाङ्क मानव विकास सूचकाङ्क हो। संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रमले सन् १९९० मा सर्वप्रथम मानव विकास सूचकाङ्क प्रचलनमा ल्याएको हो। यसले मानव विकासका तीन आधारभूत आयाम जस्तै: प्रतिव्यक्ति आय, शैक्षिक स्तर र औसत आयुलाई आधार मानी मानव विकासको अवस्था मापन गर्छ। मानव विकास सूचकअनुसार ० देखि १ अङ्कलाई आधार मानी बढी अङ्क प्राप्त गर्ने देशलाई उच्चस्तरको गुणस्तरीय जीवन भएको मानिन्छ।

कुनै पनि देशको मानव विकासको अवस्था कस्तो छ भन्ने कुरा उक्त देशका जनताको स्वास्थ्य अवस्थाबाट थाहा हुन्छ। जनताको स्वास्थ्य अवस्था राम्रो भयो भने औसत आयु पनि बढी हुन्छ। औसत आयु तथा दीर्घायुले उच्चस्तरको गुणस्तरीय जीवन भएको मानिन्छ। यसरी औसत आयु बढ्दै जानुले देशका जनताको जीवनशैली, भौतिक वस्तु तथा सेवाको उपलब्धता, पौष्टिक आहार तथा स्वास्थ्य उपचारका क्षेत्रमा देशले गरेको उन्नति र गुणस्तरीय जीवनको अवस्थालाई प्रतिबिम्बित गर्छ।

खुसीपन वा आनन्दीपन पनि गुणस्तरीय जीवनका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। मानवीय खुसी वा सन्तुष्टि वा आनन्दीपनलाई महत्त्व दिएर खुसीपन वा आनन्दीपन सूचक बनाइएको हो। यस सूचकाङ्कअनुसार मानवको खुसी वा सन्तुष्टि वृद्धि हुनु गुणस्तरीय जीवन हो।

सन्तानको जन्म दिएपछि उनीहरूको भरणपोषण र उचित शिक्षा दीक्षा दिनु आमाबुबाको पहिलो कर्तव्य हो। गुणस्तरीय जीवन प्राप्तिका लागि परिवारको आकारलाई महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा लिइन्छ। आवश्यकताअनुसार बच्चा जन्माउने र उचित जन्मान्तर कायम गर्ने जस्ता महत्त्वपूर्ण निर्णयले छोराछोरीको भरणपोषण र शिक्षामा सहयोग पुग्छ।

पारिवारिक योजना र गुणस्तरीय जीवनका बिचमा अन्योन्याश्रित सम्बन्ध छ। परिवारमा प्राप्त स्रोतलाई योजनाबद्ध र व्यवस्थित ढङ्गले उपयोग गर्न सकेमा खुसी र सुखी परिवार बन्न सक्छ। त्यस्तै खुसी र सुखी परिवारबाट परिवारका सदस्यका बिचमा सुमधुर सम्बन्ध कायम हुन्छ, जसबाट परिवारको आकार, छोराछोरीको उचित लालन पालन र रेखदेखलाई मदत पुग्छ। त्यसैले व्यवस्थित पारिवारिक योजना नै गुणस्तरीय जीवनको मुख्य आधार हो।