जनसङ्ख्या र वातावरणबिचको अन्तरसम्बन्ध
अध्याय परिचय
यस अध्यायमा जनसङ्ख्या र वातावरणबिचको अन्तरसम्बन्धलाई शिक्षक र विद्यार्थीबिचको छलफलमार्फत बुझाइएको छ। कक्षामा एउटै धार्मिक-प्राकृतिक सम्पदाका दुई फरक अवस्थाका तस्बिर (एउटामा सफा वातावरण, अर्कोमा फोहोर र प्रदूषित नदी) देखाई जनसङ्ख्या वृद्धिले वातावरणमा पार्ने असरबारे छलफल गरिएको छ। SEE का लागि यो अध्याय महत्वपूर्ण छ किनभने यसले जनसङ्ख्या वृद्धि र वातावरणीय समस्याबिचको कारण-परिणाम सम्बन्ध र समाधानका उपायहरू बुझाउँछ।
कक्षा छलफलबाट प्राप्त निष्कर्ष
शिक्षकले देखाएका दुई तस्बिरमध्ये पहिलोमा धार्मिक तथा प्राकृतिक सम्पदा वरपर सफा वातावरण र नदीमा सफा पानी बगेको देखिन्थ्यो, जबकि दोस्रोमा उही सम्पदा वरपर फोहोर र नदीको पानी पनि फोहोर देखिन्थ्यो। यसबाट विद्यार्थीहरूले मानिसको बसोबास (जनसङ्ख्या) बढ्दै जाँदा वातावरण फोहोर हुँदै गएको निष्कर्ष निकाले।
जनसङ्ख्या वृद्धिले वातावरण प्रदूषण गर्ने तरिका
- जनसङ्ख्या वृद्धिले शहर र बजार क्षेत्रमा मानिसहरूले जथाभावी फोहोर गर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ
- गाडी र कलकारखानाबाट निस्केका धुवाँ-धुलोले पनि वातावरण फोहोर बनाउँछ
- मानिसमा चेतनाको कमीका कारण नदी, खोला र सडकमा जथाभावी फोहोर फाल्ने गर्छन्
- नदी किनारामा अव्यवस्थित बसोबास बढ्ने हुँदा नदीहरू पनि प्रदूषित हुन पुग्छन्
- धेरै मानिस भएको ठाउँमा व्यवस्थापनमा पनि ध्यान नपुग्न सक्छ
जनसङ्ख्या र वातावरणबिचको अन्तरसम्बन्ध
जनसङ्ख्या र वातावरण एकअर्कामा अन्तरसम्बन्धित छन्। वातावरणको संरक्षण वा विनाश मानिसकै हातमा रहेको हुन्छ। मानिसका लागि आवश्यक पर्ने स्वच्छ हावा, शुद्ध पानी, खाना आदि वातावरणबाट नै प्राप्त हुन्छ, र उक्त वातावरणमा मानिस सजिलै हुर्कन, बढ्न र आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न सक्छ। त्यसैले वातावरण प्रदूषण हुन दिनु हुँदैन।
वातावरण परिवर्तनका मुख्य तीन कारण
- 1जनसङ्ख्या वृद्धि
- 2प्राकृतिक स्रोतको बढी प्रयोग
- 3सहरीकरण
जनसङ्ख्या वृद्धिले वातावरणमा पार्ने असर
जनसङ्ख्या बढ्दै जाँदा त्यसको प्रत्यक्ष असर वातावरणमा पर्छ। पृथ्वीमा भएको पानी, जमिन, वनजङ्गल आदिको जथाभावी प्रयोग हुन सक्छ। त्यसबाट हावा, पानी, माटो आदि प्रदूषित हुन्छन्। वातावरणमा प्रदूषण बढ्दै जान्छ। उब्जाउ योग्य जमिनको उर्वराशक्ति नष्ट हुँदै जान्छ। बाढी, पहिरो, भूक्षय जस्ता वातावरणीय समस्या बढ्दै जान्छन्। त्यति मात्र नभएर रोग तथा महामारी पनि फैलँदै जान्छ, जसबाट प्राणी जगत्लाई बाँच्न कठिन हुन्छ। त्यसैले जुनसुकै देशमा पनि वातावरण र जनसङ्ख्याबिचमा सन्तुलन कायम हुनु आवश्यक छ।
वातावरणीय समस्या समाधानका उपायहरू
- वातावरण विनाश तथा प्रदूषणबाट पुग्ने असरका बारेमा जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने
- वायु प्रदूषण नियन्त्रणका लागि वनजङ्गल फँडानी नगर्ने र खाली जमिनमा वृक्षारोपण गर्ने
- उद्योग, कलकारखाना मानव बस्तीबाट टाढा स्थापना गर्ने
- व्यवस्थित सहरीकरणको विकास गर्ने
- खोला, नदी जस्ता जल सम्पदामा जथाभावी फोहोर नफाल्ने
वातावरण प्रदूषण नियन्त्रणमा विभिन्न तहको भूमिका
| तह | भूमिका |
|---|---|
| व्यक्ति | फोहोरको उचित व्यवस्थापन गर्ने, वृक्षारोपण गर्ने, प्रदूषण नहुने बानी अपनाउने |
| परिवार | घरायसी फोहोरको उचित व्यवस्थापन गर्ने, पानी र बिजुली मितव्ययी रूपमा प्रयोग गर्ने |
| समुदाय | सामूहिक सरसफाइ अभियान र वृक्षारोपण कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, जनचेतनामूलक कार्यक्रम गर्ने |
| स्थानीय सरकार | फोहोर व्यवस्थापनको उचित नीति र पूर्वाधार निर्माण गर्ने, उद्योग-कलकारखाना बस्तीबाट टाढा राख्न लगाउने, व्यवस्थित सहरीकरण योजना बनाउने, वातावरणीय कानुन कार्यान्वयन गर्ने |
महत्वपूर्ण शब्द तथा अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| वातावरण प्रदूषण | हावा, पानी, माटो आदि प्राकृतिक तत्वमा हानिकारक पदार्थ मिसिएर तिनको गुणस्तर बिग्रिने अवस्था |
| उर्वराशक्ति | जमिनको बाली उब्जाउ गर्न सक्ने प्राकृतिक क्षमता |
| भूक्षय | पानी, हावा वा मानवीय क्रियाकलापका कारण माटो बग्ने वा घट्दै जाने प्रक्रिया |
| सहरीकरण | ग्रामीण क्षेत्रबाट मानिस सहरतर्फ बसाइँ सर्दै सहरी क्षेत्रको विस्तार हुने प्रक्रिया |
SEE परीक्षा टिप्स
- जनसङ्ख्या वृद्धिले वातावरणमा पार्ने असरलाई कारण-परिणामको शृङ्खलामा (जनसङ्ख्या वृद्धि → स्रोतको जथाभावी प्रयोग → प्रदूषण → वातावरणीय समस्या) लेख्नुहोस्
- वातावरण परिवर्तनका तीन मुख्य कारण (जनसङ्ख्या वृद्धि, प्राकृतिक स्रोतको बढी प्रयोग, सहरीकरण) राम्ररी याद गर्नुहोस्
- भूमिकासम्बन्धी प्रश्नमा व्यक्ति, परिवार, समुदाय र सरकार गरी तह छुट्याएर लेख्नुहोस्
- उपायहरूको सूची बनाउँदा दोहोरो नपर्ने गरी विविध क्षेत्र (वायु, जल, वन, सहरीकरण) समेट्नुहोस्
छिटो पुनरावृत्ति
- वातावरण परिवर्तनका ३ मुख्य कारण: जनसङ्ख्या वृद्धि, प्राकृतिक स्रोतको बढी प्रयोग, सहरीकरण
- जनसङ्ख्या वृद्धिको प्रत्यक्ष असर: हावा-पानी-माटो प्रदूषण, जमिनको उर्वराशक्ति नष्ट, बाढी-पहिरो-भूक्षय वृद्धि, रोग-महामारी फैलावट
- समाधान उपाय: जनचेतना कार्यक्रम, वृक्षारोपण, वनविनाश रोक्ने, व्यवस्थित सहरीकरण, उद्योग बस्तीबाट टाढा