जनसङ्ख्या र वातावरणबिचको अन्तरसम्बन्ध

जनसङ्ख्या र वातावरण एकअर्कामा अन्तरसम्बन्धित छन्। वातावरणको संरक्षण वा विनाश मानिसकै हातमा रहेको हुन्छ। मानिसका लागि आवश्यक पर्ने स्वच्छ हावा, शुद्ध पानी, खाना आदि वातावरणबाट नै प्राप्त हुन्छ, र उक्त वातावरणमा मानिस सजिलै हुर्कन, बढ्न र आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न सक्छ। तर जनसङ्ख्या बढ्दै जाँदा त्यसको प्रत्यक्ष असर वातावरणमा पर्छ — प्राकृतिक स्रोतको जथाभावी प्रयोग हुन्छ, हावा-पानी-माटो प्रदूषित हुन्छन्, जमिनको उर्वराशक्ति घट्छ र बाढी-पहिरो-भूक्षयजस्ता वातावरणीय समस्या तथा रोग-महामारी बढ्छन्। यसरी जनसङ्ख्या बढी भएमा वातावरणमाथिको दबाब बढ्ने र वातावरण स्वस्थ रहेमा मात्र जनसङ्ख्याको जीवनस्तर राम्रो हुने भएकाले दुवैबिच गहिरो अन्तरसम्बन्ध रहेको छ। त्यसैले जुनसुकै देशमा पनि वातावरण र जनसङ्ख्याबिचमा सन्तुलन कायम हुनु आवश्यक छ।

जनसङ्ख्या वृद्धिका कारणले वातावरण प्रदूषण हुने तरिकाहरू निम्नानुसार छन्: १. जनसङ्ख्या वृद्धिले शहर र बजार क्षेत्रमा मानिसहरूले जथाभावी फोहोर गर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। २. बढ्दो जनसङ्ख्यासँगै बढेका गाडी र कलकारखानाबाट निस्केका धुवाँ-धुलोले पनि वातावरण फोहोर बनाउँछ। ३. मानिसमा चेतनाको कमीका कारण नदी, खोला र सडकमा जथाभावी फोहोर फाल्ने गर्छन्। ४. नदी किनारामा अव्यवस्थित बसोबास बढ्ने हुँदा नदीहरू पनि प्रदूषित हुन पुग्छन्। ५. धेरै मानिस भएको ठाउँमा फोहोर व्यवस्थापनमा पनि ध्यान नपुग्न सक्छ। ६. जनसङ्ख्या बढ्दा पानी, जमिन, वनजङ्गलजस्ता प्राकृतिक स्रोतको जथाभावी प्रयोग हुन्छ, जसबाट हावा, पानी, माटो प्रदूषित हुन्छन्।

वातावरण प्रदूषण नियन्त्रणका लागि विभिन्न तहको भूमिका निम्नानुसार हुनुपर्छ: व्यक्ति: फोहोरको उचित व्यवस्थापन गर्ने, वृक्षारोपण गर्ने र प्रदूषण नहुने बानी अपनाउने। परिवार: घरायसी फोहोरको उचित व्यवस्थापन गर्ने, पानी र बिजुली मितव्ययी रूपमा प्रयोग गर्ने। समुदाय: सामूहिक सरसफाइ अभियान र वृक्षारोपण कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, जनचेतनामूलक कार्यक्रम गर्ने। स्थानीय सरकार: फोहोर व्यवस्थापनको उचित नीति र पूर्वाधार निर्माण गर्ने, उद्योग-कलकारखाना मानव बस्तीबाट टाढा राख्न लगाउने, व्यवस्थित सहरीकरणको योजना बनाउने, र वातावरणीय कानुन प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्ने।

वातावरण संरक्षणका उपायहरूको सूची: १. वातावरण विनाश तथा प्रदूषणबाट पुग्ने असरका बारेमा जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने २. वनजङ्गल फँडानी नगर्ने ३. खाली जमिनमा वृक्षारोपण गर्ने ४. उद्योग, कलकारखाना मानव बस्तीबाट टाढा स्थापना गर्ने ५. व्यवस्थित सहरीकरणको विकास गर्ने ६. खोला, नदीजस्ता जल सम्पदामा जथाभावी फोहोर नफाल्ने ७. फोहोरको उचित व्यवस्थापन (पुनःप्रयोग तथा पुनःचक्रीकरण) गर्ने

वातावरण परिवर्तनका मुख्य तीन कारण जनसङ्ख्या वृद्धि, प्राकृतिक स्रोतको बढी प्रयोग र सहरीकरण हुन्।

जनसङ्ख्या बढ्दै जाँदा उब्जाउ योग्य जमिनको उर्वराशक्ति नष्ट हुँदै जान्छ, किनकि बढ्दो जनसङ्ख्याको आवश्यकता पूरा गर्न जमिनको अत्यधिक र जथाभावी प्रयोग हुन्छ।

वायु प्रदूषण नियन्त्रणका लागि वनजङ्गल फँडानी नगर्ने र खाली जमिनमा वृक्षारोपण गर्ने उपाय अपनाउन सकिन्छ।

उद्योग-कलकारखानाबाट निस्कने धुवाँ र फोहोरले वातावरण प्रदूषित बनाउँछ। यसैले उद्योग-कलकारखाना मानव बस्तीबाट टाढा स्थापना गर्नुपर्छ भन्ने सुझाव दिइएको छ।

वातावरण र जनसङ्ख्याबिच सन्तुलन कायम नभएमा प्राकृतिक स्रोतको जथाभावी प्रयोग हुने, प्रदूषण बढ्ने, बाढी-पहिरो-भूक्षयजस्ता समस्या बढ्ने र रोग-महामारी फैलिने भएकाले प्राणी जगत्लाई नै बाँच्न कठिन हुन्छ। त्यसैले वातावरण र जनसङ्ख्याबिच सन्तुलन कायम हुनु आवश्यक छ।

• जनसङ्ख्या र वातावरणबिचको अन्तरसम्बन्ध • वातावरण परिवर्तनका तीन मुख्य कारण • जनसङ्ख्या वृद्धिले वातावरणमा पार्ने प्रत्यक्ष असर • वातावरणीय समस्या समाधानका उपाय • व्यक्ति, परिवार, समुदाय र सरकारको भूमिका