अध्याय ५: निर्वाचन प्रक्रिया र नागरिकको भूमिका
अध्याय परिचय
यस अध्यायमा लोकतन्त्रको आधारभूत प्रक्रिया निर्वाचन र यसमा नागरिकको भूमिकाबारे अध्ययन गरिन्छ। यो अध्याय जिल्ला निर्वाचन अधिकारीसँग शिक्षक र विद्यार्थीहरूबिच भएको अन्तरक्रियाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसमा निर्वाचनको अर्थ, आवश्यकता, मतदाता नामावली, मतदाता परिचयपत्र, मतदान स्थल, मतदान अधिकृतको जिम्मेवारी, उम्मेदवार हुने योग्यता तथा निर्वाचन प्रक्रियामा नागरिकको भूमिका समेटिएको छ। यो अध्याय SEE का लागि महत्त्वपूर्ण छ किनभने निर्वाचनसम्बन्धी परिभाषा, मतदाता नामावली र परिचयपत्रको महत्व, मतदान अधिकृतका काम र नागरिकको भूमिका जस्ता विषय बारम्बार सोधिने गर्छन्।
निर्वाचनको अर्थ
लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा नागरिकले आफ्ना प्रतिनिधि चुन्ने प्रक्रियालाई निर्वाचन भनिन्छ। यो प्रक्रिया विभिन्न देशमा फरक फरक अवधिको हुन्छ। नेपालमा हरेक पाँच वर्षमा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहको आवधिक निर्वाचन हुने गर्छ। आवधिक निर्वाचन लोकतन्त्रको अनिवार्य सर्त हो। नेपालमा निर्वाचन आयोगले राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, सङ्घीय संसदका सदस्य, प्रदेश सभा सदस्य र स्थानीय तहका पदाधिकारीको निर्वाचन गराउँछ।
निर्वाचनको आवश्यकता
लोकतन्त्रमा जनता सार्वभौम हुन्छन्। उनीहरूले आफूमाथि शासन गर्न आफ्ना प्रतिनिधि चुन्छन्। यसका लागि जनताले योग्य, सक्षम, आफ्नो भावना बुझ्ने नेतृत्व चयन गर्नुपर्छ। निर्वाचनले असल, सक्षम, जनउत्तरदायी प्रतिनिधि छान्ने अवसर प्रदान गर्दछ।
मतदाता नामावली
- निर्वाचन प्रयोजनका लागि मतदाता नामावली अद्यावधिक गर्ने जिम्मेवारी निर्वाचन आयोगको हो।
- यसका लागि हरेक जिल्लामा निर्वाचन कार्यालय रहन्छ।
- निर्वाचन कार्यालयले १८ वर्ष उमेर पूरा भएका नेपाली नागरिकको नाम प्रक्रियाबमोजिम मतदाता नामावलीमा समावेश गर्दछ।
- प्रत्येक वर्ष मतदाता नामावली अद्यावधिक गर्ने व्यवस्था छ।
- मतदाता नामावलीमा नाम नभएका कुनै पनि व्यक्तिले मतदान गर्न पाउँदैनन्।
फोटोसहितको मतदाता परिचयपत्र
मतदाता नामावलीमा नाम समावेश भएको मतदातालाई फोटोसहितको मतदाता परिचय पत्र प्रदान गरिन्छ। मतदाता परिचय पत्रमा फोटोसहित मतदाताको नाम, ठेगाना र परिचय पत्र नम्बर उल्लेख गरिएको हुन्छ। सोही परिचयपत्रका आधारमा मात्र मतदाताले निर्वाचनमा मतदान गर्न पाउँछन्। यसरी मतदाता नामावली र फोटोसहितको मतदाता परिचयपत्र दुवैलाई निर्वाचनका लागि महत्त्वपूर्ण सामग्री मानिन्छ।
मतदान स्थल र मतदान केन्द्र
- मतदान गर्न पाउने मतदातालाई मताधिकारको सुनिश्चितता गर्न मतदान स्थलको व्यवस्था गरिएको हुन्छ।
- सम्भव भएसम्म मतदातालाई पायक पर्ने गरी यस्तो व्यवस्था गरिएको हुन्छ।
- मतदान स्थल प्रायः उपयुक्त सार्वजनिक स्थानमा मिलाइएको हुन्छ।
- एक मतदानस्थलमा एक वा एकभन्दा बढी मतदान केन्द्र हुन सक्छन्।
मतदान अधिकृतको जिम्मेवारी
मतदान कार्यलाई निष्पक्ष र भयरहित वातावरणमा सम्पन्न गराउनु मतदान अधिकृतको प्रमुख जिम्मेवारी हुन्छ। मतदान केन्द्रमा मतदान सम्पन्न गराउने दायित्व मतदान अधिकृतको हो।
- मतदानको दिन मतदान केन्द्रको व्यवस्था गर्ने।
- सुरक्षा व्यवस्था मिलाउने।
- नियमअनुसार मतदानको सुरुआत र अन्त्य गर्ने।
- मतदान प्रक्रियासँग सम्बन्धित उजुरी र गुनासो सुनी सोको कारबाही गर्ने।
- मत पेटिका सम्बन्धित ठाउँमा बुझाउने।
निर्वाचन प्रक्रिया
निर्वाचनको मिति घोषणादेखि अन्तिम परिणामको घोषणा र प्रमाणपत्र वितरणसम्मका निर्वाचनसम्बन्धी सम्पूर्ण गतिविधिहरू नै निर्वाचन प्रक्रिया हो।
उम्मेदवार हुने योग्यता
- निर्वाचनमा उम्मेदवार हुन २१ वर्ष उमेर पूरा भएको हुनुपर्छ।
- नेपालको नागरिक हुनुपर्छ।
- नैतिक पतन देखिने फौजदारी कसुरमा सजाय नपाएको हुनुपर्छ।
- लाभको पदमा बहाल नरहेको हुनुपर्छ।
- कानुनले अयोग्य नठहऱ्याएको हुनुपर्छ।
निर्वाचनमा नागरिकको भूमिका
निर्वाचनमा नागरिकको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रहन्छ। मतदाता नामावलीमा नाम समावेश गर्ने, नाम सच्याउने र हटाउने, आर्थिक प्रलोभनमा नपरी आफूले चाहेको उम्मेदवारलाई मत हाल्ने काममा नागरिकले सघाउनु पर्छ।
- विभिन्न राजनीतिक दलका घोषणापत्रको जानकारी जनतालाई गराउने।
- मतदाता शिक्षा कार्यक्रममा सहभागी हुने।
- निर्वाचनसम्बन्धी प्रचार प्रसार गर्ने।
- मतदानका क्रममा अनुशासित भई लाइनमा बस्ने र मतदान गर्ने।
- मतदान स्थलमा होहल्ला नगर्ने।
- वृद्ध, अपाङ्गता भएका, सुत्केरी र गर्भवतीलाई पहिलो प्राथमिकता दिने वातावरण मिलाउने।
- फर्जी मतदान कार्यलाई निरुत्साहित गर्ने।
- गाउँघरमा निर्वाचन प्रक्रियासम्बन्धी छलफल, प्रचार प्रसारलगायत जागरणमूलक कार्यक्रममा सक्रिय सहभागिता जनाउने।
महत्वपूर्ण शब्द तथा अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| निर्वाचन | लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा नागरिकले आफ्ना प्रतिनिधि चुन्ने प्रक्रिया |
| मतदाता नामावली | मतदान गर्न योग्य नागरिकहरूको आधिकारिक सूची |
| मतदाता परिचयपत्र | मतदातालाई निर्वाचन आयोगले दिने फोटोसहितको परिचयपत्र जसका आधारमा मतदान गर्न पाइन्छ |
| मतदान स्थल | मतदातालाई पायक पर्ने गरी मतदान गर्नका लागि तोकिएको सार्वजनिक स्थान |
| मतदान केन्द्र | मतदान स्थलभित्र मतदान सञ्चालन हुने विशेष स्थान |
| मतदान अधिकृत | मतदान केन्द्रमा मतदान सम्पन्न गराउने दायित्व भएको अधिकारी |
| निर्वाचन आयोग | निर्वाचन सञ्चालन र मतदाता नामावली अद्यावधिक गर्ने संवैधानिक निकाय |
SEE परीक्षा टिप्स
- 'महत्व उल्लेख गर्नुहोस्' भन्ने प्रश्नमा केवल परिभाषा नलेखी वास्तविक महत्वका बुँदा लेख्ने।
- नागरिकको भूमिका सोधिँदा मतदान अघि, मतदानको दिन र मतदानपछिका भूमिका छुट्याएर लेख्न सकिन्छ।
- मतदान अधिकृतका काम र नागरिकका भूमिका नमिसाउने — दुवै फरक-फरक जिम्मेवारी हुन्।
- उम्मेदवार हुने योग्यता सोधिँदा उमेर र अन्य शर्तहरू दुवै उल्लेख गर्ने।
- लामो उत्तरमा बुँदागत रूपमा लेख्दा स्पष्ट हुन्छ।
छिटो पुनरावृत्ति
- मुख्य परिभाषा: निर्वाचन — नागरिकले आफ्ना प्रतिनिधि चुन्ने प्रक्रिया।
- मुख्य तथ्य: नेपालमा हरेक ५ वर्षमा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहको आवधिक निर्वाचन।
- मुख्य तथ्य: मतदान गर्न न्यूनतम उमेर — १८ वर्ष।
- मुख्य तथ्य: उम्मेदवार हुन न्यूनतम उमेर — २१ वर्ष।
- मुख्य निकाय: निर्वाचन आयोग — मतदाता नामावली अद्यावधिक र निर्वाचन सञ्चालन।
- मुख्य महत्व: मतदाता परिचयपत्रबिना मतदान गर्न नपाइने।
- मुख्य भूमिका: मतदान अधिकृत — निष्पक्ष र भयरहित मतदान सम्पन्न गराउने।
- मुख्य भूमिका: नागरिक — मतदाता शिक्षा, अनुशासित मतदान, फर्जी मतदान निरुत्साहन।
परीक्षा अघि सम्झनुपर्ने कुरा
- मतदान गर्ने उमेर — १८ वर्ष।
- उम्मेदवार हुने उमेर — २१ वर्ष।
- आवधिक निर्वाचन — प्रत्येक ५ वर्ष।
- मतदाता नामावली अद्यावधिक — प्रत्येक वर्ष।
- मतदाता परिचयपत्र — फोटो + नाम + ठेगाना + परिचयपत्र नम्बर।
- मतदान अधिकृत — मतदान केन्द्रको जिम्मेवार।
- निर्वाचन प्रक्रिया — मिति घोषणादेखि प्रमाणपत्र वितरणसम्म।