निर्वाचन प्रक्रिया र नागरिकको भूमिका

नेपालमा मतदाता नामावली सम्बन्धमा निम्न व्यवस्था रहेको छ। निर्वाचन प्रयोजनका लागि मतदाता नामावली अद्यावधिक गर्ने जिम्मेवारी निर्वाचन आयोगको हो र यसका लागि हरेक जिल्लामा निर्वाचन कार्यालय रहन्छ। निर्वाचन कार्यालयले १८ वर्ष उमेर पूरा भएका नेपाली नागरिकको नाम प्रक्रियाबमोजिम मतदाता नामावलीमा समावेश गर्दछ। प्रत्येक वर्ष मतदाता नामावली अद्यावधिक गर्ने व्यवस्था छ र मतदाता नामावलीमा नाम नभएका कुनै पनि व्यक्तिले मतदान गर्न पाउँदैनन्।

फोटोसहितको मतदाता परिचयपत्रको महत्व निम्नानुसार छ। मतदाता नामावलीमा नाम समावेश भएको मतदातालाई फोटोसहितको मतदाता परिचय पत्र प्रदान गरिन्छ, जसमा मतदाताको नाम, ठेगाना र परिचय पत्र नम्बर उल्लेख गरिएको हुन्छ। सोही परिचयपत्रका आधारमा मात्र मतदाताले निर्वाचनमा मतदान गर्न पाउँछन्, जसले गर्दा फर्जी मतदान रोकिन्छ र प्रत्येक मतदाताको पहिचान सुनिश्चित हुन्छ। यसरी यो परिचयपत्रले निर्वाचनलाई विश्वसनीय र पारदर्शी बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

निर्वाचन प्रक्रियामा नागरिकले खेल्न सक्ने भूमिकाहरू निम्नानुसार छन्। १. मतदाता नामावलीमा नाम समावेश गर्ने, नाम सच्याउने र हटाउने कामलाई सघाउने। २. आर्थिक प्रलोभनमा नपरी आफूले चाहेको उम्मेदवारलाई मत हाल्ने। ३. विभिन्न राजनीतिक दलका घोषणापत्रको जानकारी जनतालाई गराउने। ४. मतदाता शिक्षा कार्यक्रममा सहभागी हुने। ५. निर्वाचनसम्बन्धी प्रचार प्रसार गर्ने। ६. मतदानका क्रममा अनुशासित भई लाइनमा बस्ने र मतदान गर्ने। ७. मतदान स्थलमा होहल्ला नगर्ने। ८. वृद्ध, अपाङ्गता भएका, सुत्केरी र गर्भवतीलाई पहिलो प्राथमिकता दिने वातावरण मिलाउने। ९. फर्जी मतदान कार्यलाई निरुत्साहित गर्ने। १०. गाउँघरमा निर्वाचन प्रक्रियासम्बन्धी छलफल र जागरणमूलक कार्यक्रममा सक्रिय सहभागिता जनाउने।

निर्वाचन प्रक्रियामा मतदान अधिकृतका प्रमुख कामहरू निम्नानुसार छन्। १. मतदान कार्यलाई निष्पक्ष र भयरहित वातावरणमा सम्पन्न गराउने। २. मतदान केन्द्रमा मतदान सम्पन्न गराउने दायित्व निर्वाह गर्ने। ३. मतदानको दिन मतदान केन्द्रको व्यवस्था गर्ने। ४. सुरक्षा व्यवस्था मिलाउने। ५. नियमअनुसार मतदानको सुरुआत र अन्त्य गर्ने। ६. मतदान प्रक्रियासँग सम्बन्धित उजुरी र गुनासो सुनी सोको कारबाही गर्ने। ७. मत पेटिका सम्बन्धित ठाउँमा बुझाउने।

नेपालका सबैजसो निर्वाचनमा मतपत्र बदर हुनका सम्भावित कारण र समाधानका उपायहरू निम्नानुसार प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। कारणहरू: १. मतदाताले मतपत्रमा तोकिएको सही ठाउँमा छाप नलगाउनु। २. एकभन्दा बढी उम्मेदवारलाई छाप लगाउनु। ३. मतपत्रमा अनावश्यक चिन्ह, दस्तखत वा लेखाइ गर्नु। ४. मतदाताले मतदान प्रक्रिया वा मतपत्र भर्ने तरिकाबारे पर्याप्त जानकारी नहुनु। ५. मतदाता शिक्षाको अभाव, विशेष गरी नयाँ र कम साक्षर मतदातामा। समाधानका उपायहरू: १. निर्वाचनअघि व्यापक मतदाता शिक्षा तथा सचेतीकरण कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने। २. मतदान केन्द्रमा नमूना मतपत्र देखाई मतदान गर्ने तरिका स्पष्ट पार्ने। ३. मतदान अधिकृतले आवश्यक परे मतदातालाई मतपत्र भर्ने प्रक्रियाबारे मार्गदर्शन गर्ने। ४. विद्यालय तथा सामुदायिक तहमा निर्वाचन प्रक्रियासम्बन्धी जानकारीमूलक कार्यक्रम बढाउने। यसरी मतदाता शिक्षा र सचेतीकरणमा जोड दिँदा मतपत्र बदर हुने दर घटाउन सकिन्छ।

लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा नागरिकले आफ्ना प्रतिनिधि चुन्ने प्रक्रियालाई निर्वाचन भनिन्छ। निर्वाचनको आवश्यकता यसमा छ कि लोकतन्त्रमा जनता सार्वभौम हुन्छन् र उनीहरूले आफूमाथि शासन गर्न आफ्ना प्रतिनिधि चुन्छन्। यसका लागि जनताले योग्य, सक्षम र आफ्नो भावना बुझ्ने नेतृत्व चयन गर्नुपर्छ। निर्वाचनले असल, सक्षम, जनउत्तरदायी प्रतिनिधि छान्ने अवसर प्रदान गर्ने भएकाले यो लोकतन्त्रको अपरिहार्य प्रक्रिया मानिन्छ।

निर्वाचनमा उम्मेदवार हुन निम्न योग्यता चाहिन्छ। १. २१ वर्ष उमेर पूरा भएको हुनुपर्छ। २. नेपालको नागरिक हुनुपर्छ। ३. नैतिक पतन देखिने फौजदारी कसुरमा सजाय नपाएको हुनुपर्छ। ४. लाभको पदमा बहाल नरहेको हुनुपर्छ। ५. कानुनले अयोग्य नठहऱ्याएको हुनुपर्छ।

मतदान स्थल भनेको मतदातालाई पायक पर्ने गरी सार्वजनिक स्थानमा तोकिएको फराकिलो क्षेत्र हो, जहाँ मताधिकारको सुनिश्चितता गरिन्छ। मतदान केन्द्र भनेको मतदान स्थलभित्र मतदान वास्तविक रूपमा सञ्चालन हुने विशिष्ट स्थान हो। एउटै मतदान स्थलमा एक वा एकभन्दा बढी मतदान केन्द्र हुन सक्छन्, अर्थात् मतदान स्थल फराकिलो अवधारणा हो भने मतदान केन्द्र त्यसभित्रको साना इकाइ हुन्।

'आवधिक निर्वाचन लोकतन्त्रको अनिवार्य सर्त हो' भन्नाले निश्चित समयअन्तरालमा (नेपालमा हरेक पाँच वर्षमा) सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहको निर्वाचन नियमित रूपमा हुनुपर्छ भन्ने बुझिन्छ। यदि निर्वाचन आवधिक रूपमा नभई अनिश्चित समयमा वा नहुने हो भने जनताले आफ्ना प्रतिनिधिलाई जवाफदेही बनाउन सक्दैनन् र सत्ता एकनासले कुनै व्यक्ति वा समूहमा केन्द्रित हुन सक्छ, जुन लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताविपरीत हुन्छ। त्यसैले आवधिक निर्वाचनले नै जनताको सार्वभौमसत्ता कायम राख्न र सरकारलाई जवाफदेही बनाइराख्न मद्दत गर्छ।

• निर्वाचनको परिभाषा र आवश्यकता • मतदाता नामावलीसम्बन्धी व्यवस्था • फोटोसहितको मतदाता परिचयपत्रको महत्व • मतदान स्थल र मतदान केन्द्रको अवधारणा • मतदान अधिकृतका प्रमुख काम • उम्मेदवार हुने योग्यता • निर्वाचन प्रक्रियामा नागरिकको भूमिका • महत्वपूर्ण शब्द: निर्वाचन आयोग, मतदाता नामावली, मतदाता परिचयपत्र