मानव अधिकार संरक्षणमा सङ्घसंस्थाको भूमिका

यस अध्यायमा मानव अधिकार संरक्षणमा क्रियाशील राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाहरूको भूमिकाबारे अध्ययन गरिन्छ। मानव अधिकार आफैँमा बृहत् क्षेत्रसँग सम्बन्धित अवधारणा भएकाले यसको संरक्षणमा कुनै एक व्यक्ति वा संस्थाको भूमिकामात्र पर्याप्त हुँदैन। यस अध्यायमा राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग, अनौपचारिक सेवा केन्द्र (इन्सेक) र एम्नेस्टी इन्टरनेसनल गरी तीनओटा प्रमुख संस्थाको परिचय र तिनले मानव अधिकारका क्षेत्रमा गर्ने प्रमुख कार्य समेटिएको छ। यो अध्याय SEE का लागि महत्त्वपूर्ण छ किनभने यी संस्थाहरूको स्थापना वर्ष, प्रकृति र तिनका मुख्य कार्यहरू बारम्बार सोधिने विषय हुन्।

मानव अधिकार संरक्षणमा विश्वभरि विभिन्न संस्थाले काम गरिरहेका छन्। नेपालमा मानव अधिकारसँग सम्बद्ध विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घ/संस्था क्रियाशील रहेका छन्। यी सङ्घ/संस्थाले मानव अधिकार उल्लङ्घन हुन नदिन तथा उल्लङ्घन भएको अवस्थामा खबरदारी गर्ने काममा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आइरहेका छन्।

राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग नेपालको एक संवैधानिक आयोग हो। वि.सं. २०५७ सालमा स्थापना भएको यस आयोगले मानव अधिकारको क्षेत्रमा काम गर्दै आएको छ। गौरव (Dignity), समानता (Equity) र न्याय (Justice) राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको मूल नारा हो।

यस संस्थाको स्थापना सन् १९८८ मा भएको हो। यो संस्था नेपालमा मानव अधिकार र मौलिक हकको सवालमा लामो समयदेखि क्रियाशील रहेको छ। इन्सेक अनौपचारिक क्षेत्रमा संलग्न व्यक्तिको मानव अधिकार रक्षा गर्ने उद्देश्यले स्थापना गरिएको संस्था हो। वर्षभरिमा अनौपचारिक क्षेत्रमा मानव अधिकारको अवस्था अध्ययन विश्लेषण गरी सत्य, तथ्य बाहिर ल्याउन यस संस्थाले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।

मानव अधिकारका क्षेत्रमा कार्यरत एम्नेस्टी इन्टरनेसनल एक अन्तर्राष्ट्रिय संस्था हो। सन् १९६१ मा स्थापना भएको यस संस्थाले मानव अधिकार विरोधी गतिविधिलाई रोक्न तथा मानव अधिकारबाट विमुख भएकालाई न्याय दिन विभिन्न काम गर्दै आएको छ। मानव अधिकारको क्षेत्रमा उल्लेख्य काम गरेबापत एम्नेस्टी इन्टरनेसनलले सन् १९७७ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार र सन् १९७८ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय मानव अधिकार पुरस्कार प्राप्त गरेको छ। विश्वमा नेपाललगायत ७० भन्दा बढी देशमा कार्यरत यो संस्था मानव अधिकारका क्षेत्रमा विश्वकै अग्रणी संस्था हो।