मानव अधिकार संरक्षणमा सङ्घसंस्थाको भूमिका

राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको स्थापनाको औचित्य निम्नानुसार प्रस्ट पार्न सकिन्छ। मानव अधिकार आफैँमा बृहत् क्षेत्रसँग सम्बन्धित अवधारणा भएकाले यसको संरक्षणका लागि स्वतन्त्र र संवैधानिक हैसियत भएको निकाय आवश्यक पर्छ। यसै आवश्यकतालाई पूरा गर्न वि.सं. २०५७ सालमा राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको स्थापना गरिएको हो। यस आयोगले सबैका लागि गौरव, समानता र न्याय स्थापना गर्न पहल गर्छ, मानव अधिकार हनन हुन नदिन सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्छ, उल्लङ्घन गर्ने दोषीमाथि कानुनी कारबाहीका लागि सिफारिस गर्छ र मानव अधिकार संरक्षण-संवर्धनका लागि नीतिगत निर्णय गरी कार्यान्वयनका लागि सिफारिस गर्ने कार्य गर्छ। यसरी संवैधानिक अधिकारसम्पन्न स्वतन्त्र निकायका रूपमा यसको स्थापना गर्नु उचित र आवश्यक रहेको देखिन्छ।

एम्नेस्टी इन्टरनेसनलले मानव अधिकारका क्षेत्रमा गर्दै आएका मुख्य कार्यहरू निम्नानुसार छन्। १. यातनाविरुद्ध विभिन्न दबाबमूलक अभियान सञ्चालन गर्दै आएको छ। २. मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्रमा उल्लिखित सबै अधिकार नागरिकले निर्वाध प्राप्त गर्न र प्रयोग गर्न पाउनुपर्छ भन्ने अभियान चलाउँदै आएको छ। ३. मानव अधिकार शिक्षा एवम् सचेतनाका कार्यक्रम सञ्चालन गर्छ। ४. भेदभाव, पक्षपात, यातना, गैरकानुनी थुना, मृत्युदण्डलगायत मानव अधिकार विरोधी क्रियाकलाप नियन्त्रणका लागि विश्वव्यापी दबाबमूलक अभियान सञ्चालन गर्छ। ५. मानव अधिकारको क्षेत्रमा खोज, अनुसन्धान गरी प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्छ।

इन्सेकले मानवअधिकारका क्षेत्रमा पुऱ्याएको योगदान उल्लेखनीय रहेको छ। सन् १९८८ मा स्थापना भएको यस संस्थाले नेपालमा मानव अधिकार र मौलिक हकको सवालमा लामो समयदेखि क्रियाशील रही अनौपचारिक क्षेत्रमा संलग्न व्यक्तिको मानव अधिकार रक्षा गर्ने काम गरेको छ। इन्सेकले वर्षभरिमा अनौपचारिक क्षेत्रमा मानव अधिकारको अवस्था अध्ययन विश्लेषण गरी सत्य, तथ्य बाहिर ल्याउने महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। यसका साथै यसले प्रत्येक वर्ष 'मानव अधिकार वर्ष' पुस्तकमार्फत मानव अधिकार सम्बन्धी वास्तविक घटना सार्वजनिक गर्ने, सचेतनामूलक कार्यक्रम तथा तालिम सञ्चालन गर्ने, मानव अधिकारको अवस्था विश्लेषण गरी राय-सल्लाह प्रस्तुत गर्ने, उल्लङ्घन विरुद्ध उजुरी तथा समाधानका उपाय खोजी गर्ने र मौलिक हक कार्यान्वयनका लागि दबाबमूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने काम गर्दै आएको छ। यसरी इन्सेकले नेपालमा मानव अधिकार संरक्षण र सचेतना अभिवृद्धिमा महत्वपूर्ण योगदान पुऱ्याएको छ।

राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको मूल नारा गौरव (Dignity), समानता (Equity) र न्याय (Justice) हो। यसको अर्थ आयोगले प्रत्येक व्यक्तिको मर्यादा र सम्मान कायम राख्दै, कुनै पनि भेदभावविना सबैलाई समान व्यवहार गर्दै र पीडितलाई न्याय दिलाउने कार्यमा केन्द्रित रहेर काम गर्छ भन्ने बुझिन्छ।

एम्नेस्टी इन्टरनेसनलले मानव अधिकारका क्षेत्रमा उल्लेख्य काम गरेबापत सन् १९७७ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार र सन् १९७८ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय मानव अधिकार पुरस्कार प्राप्त गरेको छ।

राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग नेपालको संवैधानिक आयोग हो जुन वि.सं. २०५७ मा स्थापना भएको हो र यसको कार्यक्षेत्र नेपालभित्र सीमित छ। इन्सेक सन् १९८८ मा स्थापित नेपालको गैरसरकारी संस्था हो जसले विशेष गरी अनौपचारिक क्षेत्रमा संलग्न व्यक्तिको मानव अधिकार रक्षामा काम गर्छ। एम्नेस्टी इन्टरनेसनल भने सन् १९६१ मा स्थापित अन्तर्राष्ट्रिय संस्था हो जुन नेपाललगायत ७० भन्दा बढी देशमा कार्यरत छ र विश्वव्यापी स्तरमा मानव अधिकारका पक्षमा दबाबमूलक अभियान सञ्चालन गर्छ। यसरी पहिलो संस्था संवैधानिक निकाय हो भने दोस्रो राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था र तेस्रो अन्तर्राष्ट्रिय संस्था हो।

• राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको स्थापना वर्ष र मूल नारा • इन्सेकको स्थापना वर्ष र यसको विशेष क्षेत्र (अनौपचारिक क्षेत्र) • एम्नेस्टी इन्टरनेसनलको स्थापना वर्ष र प्राप्त पुरस्कारहरू • तीनओटै संस्थाका मुख्य कार्यहरू • संवैधानिक निकाय, राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाबिचको भिन्नता • महत्वपूर्ण शब्द: गौरव, समानता, न्याय, नोबेल शान्ति पुरस्कार