प्राकृतिक प्रकोप — भूकम्प

यस अध्यायमा भूकम्पको अर्थ, यो किन र कसरी जान्छ, नेपाल भूकम्पीय जोखिम क्षेत्रमा किन पर्छ, भूकम्पको मापन विधि तथा भूकम्पबाट सुरक्षित हुने उपायबारे अध्ययन गरिन्छ। भूकम्प एक प्राकृतिक प्रकोप हो जसलाई रोक्न सकिँदैन तर यसबाट हुने क्षति भने न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। यो अध्याय SEE का लागि महत्त्वपूर्ण छ किनभने भूकम्पको परिभाषा, उद्गमबिन्दु र केन्द्रबिन्दुबिचको भिन्नता, भूकम्प मापनका विधि तथा सुरक्षाका उपायहरू बारम्बार सोधिने विषय हुन्।

पृथ्वीको भित्री भागमा निरन्तर भइरहने हलचलका कारणले बाहिरी भागमा रहेका भूगर्भिक चट्टानका पत्रहरू (Tectonic Plates) एकआपसमा ठोक्किने वा टाढिने वा च्यातिने हुन्छन्। यस क्रममा पृथ्वीको भित्री भागमा जम्मा हुँदै गएको शक्ति एक्कासि बाहिर फैलिँदा पृथ्वीको सतहमा आउने कम्पनलाई भूकम्प भनिन्छ। भूकम्पसँगै तरङ्ग पैदा हुने र टाढा टाढासम्म फैलिने हुन्छ। शक्तिशाली भूकम्पले धनजनमा क्षति पुऱ्याउने गर्छ।

पृथ्वीमा मध्यमण्डलको माथिल्लो भागमा पातलो तह वा प्लेट हुन्छ। करिब १०० किलोमिटरको बाहिरी सतह अर्थात् लिथोस्फेयरमा यस्ता सातओटा ठुला र अरू दर्जनौं साना टुक्राका प्लेटहरू हुन्छन्। यी प्लेटहरू चलायमान भई एकआपसमा धसिने र घर्षण भइरहने हुन्छ। परिणामस्वरूप ऊर्जा भण्डारण भई भूकम्प जान्छ। यसका अतिरिक्त ज्वालामुखी, आणविक हतियार बिस्फोटलगायतका कारणले पनि भूकम्प जान सक्छ।

नेपालको भूखण्डमुनि दक्षिणतर्फको इन्डियन प्लेट निरन्तर रूपमा उत्तरतर्फ रहेको तिब्बत (युरेसियन) प्लेटको दक्षिणी भागमा प्रति वर्ष २ से.मि.का दरले घुसिरहेको पाइएको छ। नेपालको उत्तरमा रहेको करिब ३००० मिटर उचाइ भएको पहाडमुनि करिब १५ देखि २५ कि.मि.मा शक्ति सञ्चय हुने गरेको पाइन्छ। यसरी चट्टान र प्लेटहरूको घुस्ने वा जुध्ने क्रममा केही अवरुद्ध हुँदा सञ्चित भएको शक्ति थेग्न नसकेपछि चट्टान अचानक भाँचिन्छन्। ती चट्टान भाँचिँदा उत्पन्न हुने तरङ्ग चारैतिर फैलिन्छ र नेपालमा भूकम्प जान्छ।

दुई प्लेटको परस्पर ठक्करबाट भूकम्प जाने क्रमसँगै हिमालय पर्वत शृङ्खला बनेको वा बनिरहेको र अग्लो हुँदै गइरहेको अनुसन्धानले बताएको छ। पूर्वमा म्यानमारदेखि पश्चिममा अफगानिस्तानसम्म करिब २५०० कि.मि. लामो हिमालय पर्वत शृङ्खलाको मध्य भागको करिब ८०० कि.मि. खण्ड नेपालमा पर्छ। त्यसैले नेपाल भूकम्पीय संवेदनशील वा भूकम्पीय जोखिम क्षेत्रका रूपमा रहेको मानिन्छ।

भूकम्पलाई सिस्मोग्राफ वा सिस्मोमिटर उपकरणको सहायताले मापन गरिन्छ। यसमा रहेको स्केल जडित ग्राफलाई सिस्मोग्राफ भनिन्छ। सिस्मोग्राफको तलको भाग अथवा आधारलाई जमिनमा मिलाएर राखिएको हुन्छ र एउटा भारी तौल भुन्ड्याइएको हुन्छ। भूकम्पले जमिन हल्लाउँदा सिस्मोग्राफको आधार पनि हल्लिन पुग्छ। यसरी त्यहाँ रहेको स्प्रिङ्गले भूकम्पको मापन गर्दछ। यस यन्त्रबाट भूकम्पको वेग (Magnitude), उद्गमबिन्दु (Hypocenter) तथा केन्द्रबिन्दु (Epicenter) आदि पत्ता लगाउन सकिन्छ।

भूकम्पको उद्गम बिन्दुमा शक्ति क्षय भएको रेक्टर स्केलमा गरिने मापन र स्थान विशेषमा भएको कम्पनको मात्रा र त्यसले पुऱ्याउने असर गरी दुई तरिकाले भूकम्प मापन गरिन्छ। भूकम्पको भौतिक असर त्यसको तीव्रता, म्याग्निच्युड, केन्द्रबिन्दुबाट स्थान विशेषको दूरी, भौगर्भिक अवस्था, भौतिक संरचनाको दृढता आदि कुरामा निर्भर हुन्छ। भूकम्पको म्याग्निच्युड १ अङ्कले वृद्धि हुँदा यसको शक्ति ३२ गुणाले वृद्धि हुन्छ भने भूकम्पले ल्याउने कम्पनमा १० गुणाले वृद्धि हुन्छ। अर्थात् ५ रेक्टर स्केलको भूकम्पभन्दा ६ रेक्टर स्केलको भूकम्प ३२ गुणाले शक्तिशाली हुन्छ। यसैगरी ५ रेक्टर स्केलको भूकम्पभन्दा ७ रेक्टर स्केलको भूकम्प १०२४ गुणा शक्तिशाली भई १०० गुणा बढी कम्पन गराउँछ।

नेपालमा भूकम्प मापनको पहिलो स्थल (Seismic Station) ललितपुरको फुलचोकी डाँडामा स्थापना गरिएको हो। यो केन्द्रबाट प्राप्त हुने भूकम्पीय आँकडाहरू खानी तथा भूगर्भ विभागअन्तर्गतको राष्ट्रिय भूकम्प मापन केन्द्रमा रेकर्ड हुन्छन्। नेपालमा हालसम्म यस्ता स्थल २१ ओटा र दुईओटा भूकम्प मापन केन्द्र रहेका छन्।

भूकम्पलाई रोक्न सकिँदैन तर यसबाट हुने क्षतिलाई भने कम गर्न सकिन्छ। जनचेतनासँगै निर्माण संहिताको प्रयोग गरी भूकम्प प्रतिरोधी संरचना निर्माणलगायतका निम्नलिखित सावधानी अपनाउँदा सुरक्षित हुन सकिन्छ।