प्राकृतिक प्रकोप — भूकम्प

पृथ्वीको भित्री भागमा निरन्तर भइरहने हलचलका कारणले बाहिरी भागमा रहेका भूगर्भिक चट्टानका पत्रहरू (Tectonic Plates) एकआपसमा ठोक्किने वा टाढिने वा च्यातिने हुन्छन्। यस क्रममा पृथ्वीको भित्री भागमा जम्मा हुँदै गएको शक्ति एक्कासि बाहिर फैलिँदा पृथ्वीको सतहमा आउने कम्पनलाई भूकम्प भनिन्छ।

यो भनाइ उदाहरणसहित यसरी पुष्टि गर्न सकिन्छ। भूकम्प पृथ्वीभित्र निरन्तर भइरहने प्राकृतिक भूगर्भीय प्रक्रिया (Tectonic Plates को ठोक्काइ/घर्षण) बाट उत्पन्न हुने भएकाले मानिसले यसलाई रोक्न सक्दैन। तर भूकम्प प्रतिरोधी संरचनाको निर्माण गर्ने, चर्किएका वा भत्किन लागेका घरभित्र नबस्ने, भूकम्पका बेला टेबुल वा डेस्कबेन्चमुनि ओत लागेर सुरक्षित हुने, विद्युत् र ग्याँसको स्विच बन्द गर्ने, आपत्कालीन झोला तयारी अवस्थामा राख्ने जस्ता सावधानी अपनाएमा भूकम्पले पुऱ्याउने धनजनको क्षति भने उल्लेख्य रूपमा घटाउन सकिन्छ। उदाहरणका लागि, भूकम्प प्रतिरोधी संरचनामा बनेका घरहरू ठुलो भूकम्पमा पनि सजिलै भत्किँदैनन्, जसले गर्दा जनधनको क्षति कम हुन्छ। यसैले 'भूकम्पलाई रोक्न सकिँदैन तर क्षतिको न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ' भन्ने भनाइ सही सावित हुन्छ।

नेपाल भूकम्पीय जोखिमको क्षेत्र हुनुका कारणहरू निम्नानुसार छन्। नेपालको भूखण्डमुनि दक्षिणतर्फको इन्डियन प्लेट निरन्तर रूपमा उत्तरतर्फ रहेको तिब्बत (युरेसियन) प्लेटको दक्षिणी भागमा प्रति वर्ष २ से.मि.का दरले घुसिरहेको छ। नेपालको उत्तरमा रहेको करिब ३००० मिटर उचाइ भएको पहाडमुनि करिब १५ देखि २५ कि.मि.मा शक्ति सञ्चय हुने गरेको पाइन्छ। यसरी चट्टान र प्लेटहरूको घुस्ने वा जुध्ने क्रममा सञ्चित भएको शक्ति थेग्न नसकेपछि चट्टान अचानक भाँचिन्छन् र भूकम्प जान्छ। साथै पूर्वमा म्यानमारदेखि पश्चिममा अफगानिस्तानसम्म फैलिएको करिब २५०० कि.मि. लामो हिमालय पर्वत शृङ्खलाको मध्य भागको करिब ८०० कि.मि. खण्ड नेपालमा पर्ने भएकाले नेपाल भूकम्पीय संवेदनशील वा भूकम्पीय जोखिम क्षेत्रका रूपमा रहेको मानिन्छ।

भूकम्पको उद्गमबिन्दु (Hypocenter) र केन्द्रबिन्दु (Epicenter) बिचको फरक निम्नानुसार छ। पृथ्वीको सतहभन्दा ठिकमुनि भूकम्पको उत्पत्ति हुने भागलाई उद्गमबिन्दु भनिन्छ, अर्थात् यो भूगर्भभित्रको बिन्दु हो। उद्गमबिन्दुबाट ठिकमाथि पृथ्वीको सतहमा पर्ने र जहाँ हलचलको पहिलो भड्का महसुस गरिन्छ, त्यस भागलाई केन्द्रबिन्दु भनिन्छ, जुन पृथ्वीको सतहमा पर्ने बिन्दु हो। यसरी उद्गमबिन्दु भूगर्भभित्र र केन्द्रबिन्दु पृथ्वीको सतहमा पर्छ भन्ने नै मुख्य भिन्नता हो।

भूकम्प मापन गर्ने तरिका निम्नानुसार छन्। भूकम्पलाई सिस्मोग्राफ वा सिस्मोमिटर उपकरणको सहायताले मापन गरिन्छ। यसमा रहेको स्केल जडित ग्राफलाई सिस्मोग्राफ भनिन्छ, जसको आधार जमिनमा मिलाएर राखिएको हुन्छ र भारी तौल भुन्ड्याइएको हुन्छ। भूकम्पले जमिन हल्लाउँदा सिस्मोग्राफको आधार पनि हल्लिन्छ र त्यहाँ रहेको स्प्रिङ्गले भूकम्पको मापन गर्दछ, जसबाट भूकम्पको वेग (Magnitude), उद्गमबिन्दु र केन्द्रबिन्दु पत्ता लगाउन सकिन्छ। भूकम्प मापनका दुई तरिका छन्: भूकम्पको उद्गम बिन्दुमा शक्ति क्षय भएको रेक्टर स्केलमा गरिने मापन, र स्थान विशेषमा भएको कम्पनको मात्रा र त्यसले पुऱ्याउने असर गरी हुने मापन।

भूकम्पको म्याग्निच्युड १ अङ्कले वृद्धि हुँदा यसको शक्ति ३२ गुणाले वृद्धि हुन्छ भने भूकम्पले ल्याउने कम्पनमा १० गुणाले वृद्धि हुन्छ।

मुख्य हलचल (Main shock) भनेको भूकम्पको ठुलो धक्का हो। पराकम्पन (Aftershocks) भनेको मुख्य भूकम्पपछि निरन्तर जाने साना भूकम्प हो, जुन हप्ता, महिना र वर्षौंसम्म जारी रहन सक्छ। यसरी मुख्य हलचल पहिलो र सबैभन्दा ठुलो धक्का हो भने पराकम्पन त्यसपछि आउने साना धक्काहरू हुन्।

नेपालमा भूकम्प मापनको पहिलो स्थल ललितपुरको फुलचोकी डाँडामा स्थापना गरिएको हो। नेपालमा हालसम्म यस्ता स्थल २१ ओटा र दुईओटा भूकम्प मापन केन्द्र रहेका छन्।

• भूकम्पको परिभाषा र उत्पत्तिको कारण • नेपाल भूकम्पीय जोखिम क्षेत्र हुनुका कारणहरू • उद्गमबिन्दु र केन्द्रबिन्दुबिचको भिन्नता • भूकम्प मापनका उपकरण र विधि (सिस्मोग्राफ, रेक्टर स्केल) • भूकम्पको म्याग्निच्युड र शक्ति-कम्पनको सम्बन्ध • भूकम्पबाट सुरक्षित हुने उपायहरू