वि.सं. २००७ सालको क्रान्ति र दिल्ली सम्भौता
अध्याय परिचय
यस अध्यायमा नेपालमा १०४ वर्षसम्म चलेको निरङ्कुश राणा शासनको अन्त्य र प्रजातन्त्रको स्थापनासँग सम्बन्धित वि.सं. २००७ सालको क्रान्ति तथा दिल्ली सम्भौताबारे अध्ययन गरिन्छ। यसमा राणा विरोधी आन्दोलनको प्रारम्भ, राजनीतिक दलहरूको स्थापना, सशस्त्र क्रान्तिका प्रमुख घटनाहरू र दिल्ली सम्भौताका बुँदाहरू समावेश छन्। यो अध्याय SEE का लागि अति महत्वपूर्ण छ किनभने यसबाट नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहास, प्रजातन्त्रको जग र संविधान निर्माणको प्रक्रिया बुझ्न सकिन्छ।
राणा शासनको पृष्ठभूमि
नेपालमा राणा वंशको निरङ्कुश शासन १०४ वर्षसम्म चलेको थियो। यस अवधिमा जनतामा गरिबी, राजनीतिक चेतनाको कमी र डर-त्रास व्याप्त थियो। राणाहरूको चर्को दमनका कारण सुरुमा यस शासनको विरोध हुन सकेको थिएन।
राणा विरोधी आन्दोलनको प्रारम्भ
जनतामा बिस्तारै राजनीतिक चेतना र जागरण बढ्दै जाँदा राणा विरोधी आन्दोलनहरू क्रमशः सशक्त हुँदै गए।
| मिति/वर्ष | घटना/संस्था | विवरण |
|---|---|---|
| वि.सं. १९८८ | प्रचण्ड गोरखा | राणा विरोधी गतिविधि सञ्चालन गर्न खोलिएको सङ्गठन; सक्रिय सदस्यहरू पक्राउ परेपछि आन्दोलन सुस्तायो |
| वि.सं. १९९३ जेठ २० | नेपाल प्रजा परिषद् | टङ्कप्रसाद आचार्यको सभापतित्वमा गठन; उद्देश्य — राणा शासनको अन्त्य गरी प्रजातन्त्रको स्थापना गर्ने |
| वि.सं. २००४ | जयतु संस्कृतम् आन्दोलन | पद्मशमशेरले संस्कृतलाई मृत भाषा भनेको भाषणको विरोधमा तीनधारा संस्कृत पाठशालाका विद्यार्थीले चलाएको आन्दोलन |
| वि.सं. २००६ | नेपाली काङ्ग्रेस र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना | यी दुई दलको स्थापनापछि राणा विरोधी गतिविधिले तीव्रता पायो |
नेपाल प्रजा परिषद् र चार शहीद
नेपाल प्रजा परिषद्को गोप्य गतिविधि र पदाधिकारीहरूको जानकारी पाएपछि राणा सरकारले सबै सदस्यलाई पक्राउ गर्यो। वि.सं. १९९७ माघ महिनामा शुक्रराज शास्त्री, गङ्गालाल श्रेष्ठ, धर्मभक्त माथेमा र दशरथ चन्दलाई मृत्युदण्ड दिइयो। यिनै चार व्यक्तिलाई 'चार शहीद' भनिन्छ। टङ्कप्रसाद आचार्यलाई पक्राउ गरी जेलमा राखिएको भएकाले उनलाई 'जिउँदो सहिद' पनि भनिन्छ। गणेशमानसिंहलाई प्रजा परिषद्मा लागेको आरोपमा सर्वस्वसहित जन्मकैदको सजाय भएको थियो। राजा त्रिभुवनले धर्मभक्त माथेमामार्फत् प्रजा परिषद्लाई आर्थिक सहयोग गरेको कुरा राणाहरूले थाहा पाएपछि राजाका सुविधामा कटौती गरी उनीमाथिको निगरानी बढाइएको थियो।
- शुक्रराज शास्त्री
- गङ्गालाल श्रेष्ठ
- धर्मभक्त माथेमा
- दशरथ चन्द
वि.सं. २००७ को क्रान्तिका कारणहरू
- निरङ्कुश शासन
- राजनीतिक दलको स्थापना र राणा विरोधी सङ्घर्ष
- गरिबी र बेरोजगारी
- राणाहरूमा आन्तरिक कलह
- विश्वयुद्धमा भाग लिएर फर्केका गोर्खा सैनिकमा राणाप्रतिको असन्तुष्टि
- भारत स्वतन्त्र भएपछि त्यसको प्रभाव नेपालमा समेत पर्नु
- जनतामा चेतना वृद्धि
सशस्त्र क्रान्तिको सुरुवात
नेपाली काङ्ग्रेसको वि.सं. २००७ असोज ७ र ८ गते भारतको बैरगनियामा भएको सम्मेलनले राणा विरुद्ध सशस्त्र क्रान्ति गर्ने निर्णय गर्यो। यस क्रान्तिमा दोस्रो विश्वयुद्धबाट फर्केका भूपू सैनिकहरूले साथ दिएका थिए, जसका कारण क्रान्तिले सफलता प्राप्त गर्यो।
क्रान्तिका प्रमुख घटनाहरू
- राजा त्रिभुवन कात्तिक २३ गते सपरिवार भारतीय दूतावासमार्फत् दिल्ली प्रस्थान गरे, जसले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा हलचल ल्यायो
- यस कदमले रिसाएका मोहन शमशेरले त्रिभुवनका चार वर्षीय नाति ज्ञानेन्द्र शाहलाई राजा घोषणा गरे, तर यसको अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा समेत कडा विरोध भयो
- पूर्वी पहाड र विराटनगर क्षेत्र मुक्ति सेनाको कब्जामा पर्यो
- वीरगन्जमा क्रान्तिको नेतृत्व गरेका थिरबम मल्लले वीरगति प्राप्त गरे
- पश्चिमी क्षेत्रमा क्रान्तिको नेतृत्व गरेका डा. के.आई. सिंहले भैरहवा क्षेत्रमा ठूलो सफलता पाए
- पूर्वी कमान्ड सम्हालेका विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला र सुर्वण शमशेरले बिनायुद्ध धेरै स्थान कब्जा गरी जनसरकारसमेत गठन गरे र जनतालाई कर नतिर्न आह्वान गरे
| मिति/वर्ष | घटना | महत्व |
|---|---|---|
| वि.सं. २००७ असोज ७-८ | बैरगनिया सम्मेलन | नेपाली काङ्ग्रेसले सशस्त्र क्रान्ति गर्ने निर्णय गर्यो |
| वि.सं. २००७ कात्तिक २३ | राजा त्रिभुवनको दिल्ली प्रस्थान | क्रान्ति राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चर्चित बन्यो |
| वि.सं. २००७ फागुन १ | दिल्ली सम्भौता | राणा शासनको अन्त्य र प्रजातन्त्र स्थापनाको बाटो खुल्यो |
| वि.सं. २००७ फागुन ४ | राजा त्रिभुवन नेपाल फिर्ता | विमानस्थलमा भव्य स्वागत |
| वि.सं. २००७ फागुन ७ | प्रजातन्त्रको घोषणा | १०४ वर्षे राणा शासनको अन्त्य |
दिल्ली सम्भौता
क्रान्तिका कारण राणाहरूको प्रभाव खुम्चिएर काठमाडौंमा मात्र सीमित भएपछि अत्तालिएका मोहन शमशेरले भारतलाई मध्यस्थता गरी वार्ता गराइदिन अनुरोध गरे। भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको मध्यस्थतामा वि.सं. २००७ फागुन १ गते दिल्लीमा सम्भौता भयो। यो सम्भौता राणाका प्रतिनिधि, नेपाली काङ्ग्रेसका प्रतिनिधि र राजा त्रिभुवनबिच भएको भएकाले यसलाई त्रिपक्षीय सम्भौता भनिन्छ।
दिल्ली सम्भौताका मुख्य बुँदाहरू
- 1श्री ३ (राणा प्रधानमन्त्री) मा रहेको सम्पूर्ण अधिकार श्री ५ महाराजमा सुम्पिने र वैधानिक राजा त्रिभुवन नै हुने
- 2आन्दोलनकारीले आन्दोलन रोक्ने र हातहतियार सरकारलाई बुझाउने
- 3मोहन शमशेरको प्रधानमन्त्रीत्वमा १० सदस्यीय अन्तरिम मन्त्रिमण्डल गठन गर्ने, जसमा नेपाली काङ्ग्रेसका तर्फबाट ५ जना र राणाका तर्फबाट ५ जना सहभागी हुने
- 4फौजदारी अभियोग लागेकाबाहेकका राजबन्दीलाई तत्काल रिहा गर्ने
- 5जनताद्वारा निर्वाचित विधानसभाले संविधान निर्माण गर्ने
प्रजातन्त्रको स्थापना
दिल्ली सम्भौतापछि राजा त्रिभुवन वि.सं. २००७ फागुन ४ गते नेपाल फर्किए। विमानस्थलमा उनको भव्य स्वागत गरियो। त्यसको तीन दिनपछि फागुन ७ गते राणा शासनको अन्त्य भई प्रजातन्त्रको घोषणा भयो। यसरी १०४ वर्षसम्म चलेको राणा शासन अन्त्य भयो।
महत्वपूर्ण व्यक्तिहरू
| व्यक्ति | भूमिका |
|---|---|
| टङ्कप्रसाद आचार्य | नेपाल प्रजा परिषद्का सभापति; पक्राउ परी जेलमा रहे, 'जिउँदो सहिद' भनिन्छ |
| शुक्रराज शास्त्री, गङ्गालाल श्रेष्ठ, धर्मभक्त माथेमा, दशरथ चन्द | प्रजा परिषद्का सदस्य; वि.सं. १९९७ मा मृत्युदण्ड पाए, 'चार शहीद' भनिन्छ |
| गणेशमानसिंह | प्रजा परिषद्मा लागेको आरोपमा सर्वस्वसहित जन्मकैद |
| राजा त्रिभुवन | प्रजा परिषद्लाई गोप्य आर्थिक सहयोग; दिल्ली प्रस्थान गरी क्रान्तिलाई अन्तर्राष्ट्रिय बनाए; दिल्ली सम्भौतापछि वैधानिक राजा कायम रहे |
| मोहन शमशेर | राणा प्रधानमन्त्री; ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरे; पछि भारतसँग मध्यस्थता माग गरी दिल्ली सम्भौता गरे; अन्तरिम मन्त्रिमण्डलका प्रधानमन्त्री बने |
| थिरबम मल्ल | वीरगन्जमा क्रान्तिको नेतृत्व गर्दा वीरगति प्राप्त गरे |
| डा. के.आई. सिंह | पश्चिमी क्षेत्रमा क्रान्तिको नेतृत्व; भैरहवामा ठूलो सफलता |
| विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला र सुर्वण शमशेर | पूर्वी कमान्ड सम्हाली धेरै स्थान कब्जा गरी जनसरकार गठन गरे |
| जवाहरलाल नेहरू | भारतीय प्रधानमन्त्री; दिल्ली सम्भौतामा मध्यस्थता गरे |
महत्वपूर्ण मिति/वर्ष
| मिति/वर्ष | घटना |
|---|---|
| वि.सं. १९८८ | प्रचण्ड गोरखा सङ्गठनको स्थापना |
| वि.सं. १९९३ जेठ २० | नेपाल प्रजा परिषद्को स्थापना |
| वि.सं. १९९७ माघ | चार शहीदलाई मृत्युदण्ड |
| वि.सं. २००४ | जयतु संस्कृतम् आन्दोलन |
| वि.सं. २००६ | नेपाली काङ्ग्रेस र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना |
| वि.सं. २००७ असोज ७-८ | बैरगनिया सम्मेलन (सशस्त्र क्रान्तिको निर्णय) |
| वि.सं. २००७ कात्तिक २३ | राजा त्रिभुवनको दिल्ली प्रस्थान |
| वि.सं. २००७ फागुन १ | दिल्ली सम्भौता |
| वि.सं. २००७ फागुन ४ | राजा त्रिभुवन नेपाल फिर्ता |
| वि.सं. २००७ फागुन ७ | राणा शासनको अन्त्य र प्रजातन्त्रको घोषणा |
महत्वपूर्ण शब्द तथा अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| जिउँदो सहिद | मृत्युदण्ड नपाई जेलमा रहेर पनि आन्दोलनका लागि ठूलो त्याग गरेको व्यक्तिलाई दिइने उपाधि (टङ्कप्रसाद आचार्य) |
| त्रिपक्षीय सम्भौता | तीन पक्ष (राणा, नेपाली काङ्ग्रेस र राजा) बिच भएको सम्झौता |
| मुक्ति सेना | राणा विरुद्ध सशस्त्र क्रान्तिमा सहभागी क्रान्तिकारी सेना |
| अन्तरिम मन्त्रिमण्डल | संक्रमणकालका लागि अस्थायी रूपमा गठन गरिने मन्त्रिपरिषद् |
| जनसरकार | क्रान्तिकारीहरूले कब्जा गरेको क्षेत्रमा जनताद्वारा गठित स्थानीय सरकार |
SEE परीक्षा टिप्स
- प्रश्नले कारण, घटनाक्रम वा परिणाम मध्ये के मागेको छ पहिले पहिचान गर्नुहोस्
- दिल्ली सम्भौताका बुँदाहरू क्रमबद्ध रूपमा लेख्ने अभ्यास गर्नुहोस्
- मिति (वि.सं.), नाम र स्थानमा गल्ती नगर्नुहोस्
- 'भूमिकाको समीक्षा गर्नुहोस्' खालका प्रश्नमा घटनाहरूसँगै आफ्नो मूल्याङ्कन पनि समावेश गर्नुहोस्
- लामो उत्तरमा बुँदागत रूपमा लेख्दा स्पष्ट र सजिलो हुन्छ
छिटो पुनरावृत्ति
- राणा शासन: १०४ वर्ष
- प्रचण्ड गोरखा: वि.सं. १९८८
- नेपाल प्रजा परिषद्: वि.सं. १९९३, सभापति टङ्कप्रसाद आचार्य
- चार शहीद: शुक्रराज शास्त्री, गङ्गालाल श्रेष्ठ, धर्मभक्त माथेमा, दशरथ चन्द (वि.सं. १९९७)
- जिउँदो सहिद: टङ्कप्रसाद आचार्य
- नेपाली काङ्ग्रेस र नेकपा स्थापना: वि.सं. २००६
- बैरगनिया सम्मेलन: असोज ७-८, २००७
- दिल्ली सम्भौता: फागुन १, २००७ (नेहरूको मध्यस्थतामा)
- प्रजातन्त्रको घोषणा: फागुन ७, २००७
परीक्षा अघि सम्झनुपर्ने कुरा
- चार शहीद — वि.सं. १९९७ माघ
- नेपाल प्रजा परिषद् — स्थापना वि.सं. १९९३
- दिल्ली सम्भौता — फागुन १, २००७, त्रिपक्षीय (राणा, नेपाली काङ्ग्रेस, राजा त्रिभुवन)
- अन्तरिम मन्त्रिमण्डल — मोहन शमशेर प्रधानमन्त्री, १० सदस्य (५-५)
- प्रजातन्त्र घोषणा — फागुन ७, २००७