वि.सं. २००७ सालको क्रान्ति र दिल्ली सम्भौता

दिल्ली सम्भौता तीनवटा पक्षबिच भएको सम्झौता भएकाले यसलाई त्रिपक्षीय सम्भौता भनिन्छ। यी तीन पक्ष थिए — राणाका प्रतिनिधि (मोहन शमशेर), नेपाली काङ्ग्रेसका प्रतिनिधि र राजा त्रिभुवन। वि.सं. २००७ फागुन १ गते जवाहरलाल नेहरूको मध्यस्थतामा भएको यस सम्भौतामा तिनैवटा पक्षको सहमति र हस्ताक्षर रहेकाले यो त्रिपक्षीय सम्भौता हो।

प्रजातन्त्र स्थापनामा राजा त्रिभुवनको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको थियो। १. गोप्य सहयोग: राजा त्रिभुवनले धर्मभक्त माथेमामार्फत् नेपाल प्रजा परिषद्लाई गोप्य आर्थिक सहयोग गरेका थिए, जुन कुरा राणाहरूले थाहा पाएपछि उनीमाथिको निगरानी बढाइएको थियो। २. दिल्ली प्रस्थान: वि.सं. २००७ कात्तिक २३ गते सपरिवार भारतीय दूतावासमार्फत् दिल्ली प्रस्थान गरेर उनले राणा विरोधी क्रान्तिलाई राष्ट्रिय मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा समेत चर्चाको विषय बनाइदिए। यसले मोहनशमशेरद्वारा घोषित बालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता नमिल्ने अवस्था सिर्जना गर्‍यो। ३. दिल्ली सम्भौतामा सहभागिता: उनी दिल्ली सम्भौताका तीन पक्षमध्ये एक भई सम्झौतामा सहभागी भए, जसबाट उनी वैधानिक राजाका रूपमा कायम रहे। ४. नेपाल फिर्ता र प्रजातन्त्र घोषणा: फागुन ४ गते नेपाल फर्किएपछि तीन दिनमै फागुन ७ गते प्रजातन्त्रको घोषणा भयो, जसमा राजाको उपस्थिति र सहमति महत्वपूर्ण थियो। यसरी राजा त्रिभुवनको भूमिकाले राणा शासनको अन्त्य र प्रजातन्त्रको स्थापनामा ठूलो योगदान पुर्‍यायो भन्न सकिन्छ।

दिल्ली सम्भौताका मुख्य बुँदाहरू निम्नानुसार थिए: १. श्री ३ (राणा प्रधानमन्त्री) मा रहेको सम्पूर्ण अधिकार श्री ५ महाराजमा सुम्पिने र वैधानिक राजा त्रिभुवन नै हुने। २. आन्दोलनकारीले आन्दोलन रोक्ने र हातहतियार सरकारलाई बुझाउने। ३. मोहन शमशेरको प्रधानमन्त्रीत्वमा १० सदस्यीय अन्तरिम मन्त्रिमण्डल गठन गर्ने, जसमा नेपाली काङ्ग्रेसका ५ जना र राणाका ५ जना सहभागी हुने। ४. फौजदारी अभियोग लागेकाबाहेकका राजबन्दीलाई तत्काल रिहा गर्ने। ५. जनताद्वारा निर्वाचित विधानसभाले संविधान निर्माण गर्ने।

यो एउटा विश्लेषणात्मक प्रश्न भएकाले विद्यार्थीले आफ्नै तर्कसहित उत्तर लेख्नुपर्छ। एउटा सम्भावित उत्तर यस प्रकार हुन सक्छ: मेरो विचारमा प्रजातन्त्रपछि पनि मोहनशमशेरलाई नै प्रधानमन्त्री बनाइनुमा केही हदसम्म सहमत हुन सकिन्छ, किनभने दिल्ली सम्भौताअनुसार नै अन्तरिम मन्त्रिमण्डलमा नेपाली काङ्ग्रेस र राणा दुवैको समान सहभागिता (५-५ जना) राखिएको थियो। यसो गर्दा शक्ति हस्तान्तरण अचानक नभई क्रमिक रूपमा र शान्तिपूर्ण ढङ्गले हुन सक्थ्यो, र राणाहरूको प्रशासनिक अनुभवको पनि सङ्क्रमणकालमा उपयोग हुन सक्थ्यो। तर अर्कोतर्फ, जुन राणा शासन विरुद्ध जनताले लामो समयदेखि संघर्ष र बलिदान गरेका थिए, त्यही शासनका प्रमुख व्यक्ति मोहनशमशेरलाई नै फेरि प्रधानमन्त्री बनाउनु जनताको भावनाअनुकूल नभएको भन्ने तर्क पनि गर्न सकिन्छ। यसले क्रान्तिको पूर्ण उद्देश्य तत्काल पूरा नभएको महसुस जनतामा भएको हुन सक्छ। समग्रमा, यो सङ्क्रमणकालीन व्यवस्था अस्थायी प्रकृतिको भएकाले र पछि जनताद्वारा निर्वाचित विधानसभाले संविधान निर्माण गर्ने प्रावधान समेत राखिएकाले यसलाई एउटा व्यावहारिक सम्झौताका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

वि.सं. २००७ को क्रान्तिका प्रमुख कारणहरू मध्ये चारवटा निम्न छन्: १. राणाहरूको निरङ्कुश शासन २. जनतामा व्याप्त गरिबी र बेरोजगारी ३. राणाहरूमा देखिएको आन्तरिक कलह ४. भारत स्वतन्त्र भएपछि त्यसको प्रभाव नेपालमा समेत पर्नु

वि.सं. १९९७ माघ महिनामा नेपाल प्रजा परिषद्का सदस्य शुक्रराज शास्त्री, गङ्गालाल श्रेष्ठ, धर्मभक्त माथेमा र दशरथ चन्दलाई राणा सरकारले मृत्युदण्ड दियो। यिनै चारजनालाई 'चार शहीद' भनिन्छ। राणा विरुद्धको आन्दोलनमा सबैभन्दा पहिलो र ठूलो बलिदान दिएकाले उनीहरूलाई सम्झिइन्छ।

मृत्युदण्ड नपाई पनि आन्दोलनका लागि ठूलो त्याग र यातना भोगेको व्यक्तिलाई 'जिउँदो सहिद' भनिन्छ। नेपाल प्रजा परिषद्का सभापति टङ्कप्रसाद आचार्यलाई पक्राउ गरी जेलमा राखिएको थियो; उनलाई मृत्युदण्ड नभए पनि लामो समय जेल-यातना भोगेकाले 'जिउँदो सहिद' भनिन्छ।

पूर्वी क्षेत्रमा विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला र सुर्वण शमशेरले नेतृत्व गरी बिनायुद्ध धेरै स्थान कब्जा गरी जनसरकार गठन गरेका थिए, साथै वीरगन्जमा थिरबम मल्लले नेतृत्व गर्दा वीरगति प्राप्त गरेका थिए। पश्चिमी क्षेत्रमा डा. के.आई. सिंहले नेतृत्व गरी भैरहवामा ठूलो सफलता हासिल गरेका थिए।

दिल्ली सम्भौतापछि नेपालमा भएका दुई महत्वपूर्ण परिवर्तनहरू: १. वि.सं. २००७ फागुन ७ गते १०४ वर्षे राणा शासनको अन्त्य भई प्रजातन्त्रको घोषणा भयो। २. मोहन शमशेरको प्रधानमन्त्रीत्वमा नेपाली काङ्ग्रेस र राणा दुवैको समान सहभागिता रहेको १० सदस्यीय अन्तरिम मन्त्रिमण्डल गठन भयो।

• वि.सं. २००७ को क्रान्तिका कारणहरू • चार शहीद र जिउँदो सहिदसम्बन्धी तथ्य • नेपाल प्रजा परिषद् र यसको स्थापना/उद्देश्य • दिल्ली सम्भौताका बुँदाहरू (त्रिपक्षीय सम्भौता) • क्रान्तिका प्रमुख नेतृत्वकर्ता र तिनका क्षेत्र (पूर्वी/पश्चिमी) • राजा त्रिभुवनको भूमिका • महत्वपूर्ण मिति-वर्ष (वि.सं. १९८८, १९९३, १९९७, २००४, २००६, २००७)