उर्जा र विकास

यस अध्यायमा उर्जाको अर्थ, उर्जाका प्रकार, नेपालमा उपलब्ध उर्जाका विभिन्न स्रोत र तिनको सम्भावना, तथा उर्जाले देशको आर्थिक विकासमा पार्ने प्रभावका बारेमा चर्चा गरिएको छ। जनसङ्ख्या वृद्धि, औद्योगिकीकरण र सहरीकरणका कारण उर्जाको उपयोग निरन्तर बढ्दै गएको सन्दर्भमा नेपालमा रहेका सौर्य, वायु, जलविद्युत्, बायोग्याँस र बायोमास जस्ता उर्जाका स्रोतको सही सदुपयोग गर्न सकेमा देश उर्जामा आत्मनिर्भर बन्न सक्ने र यसले आर्थिक समृद्धिमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्ने कुरा यस अध्यायको मुख्य विषयवस्तु हो। SEE परीक्षाका दृष्टिले उर्जाका स्रोत, तिनको वर्गीकरण, जलविद्युत्सम्बन्धी तथ्याङ्क र उर्जाको महत्त्व अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।

उर्जा शक्तिको स्रोत हो। मानवलगायत सबै प्राणी र वनस्पतिलाई उर्जा आवश्यक पर्छ। दैनिक जीवनका घरायसी काम, कार्यालय सञ्चालन, सञ्चार, यातायात, कृषि र उद्योगलगायतका क्षेत्रमा उर्जाको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ।

पुनः निर्माण हुने वा उत्पादन गर्न सकिने उर्जाका स्रोतलाई नवीकरणीय उर्जा भनिन्छ। सूर्य, वायु र जलआदिबाट उत्पादित उर्जा नवीकरणीय उर्जाका उदाहरण हुन्। पुनः निर्माण गर्न नसकिने वा फेरि उत्पादन हुन लामो समय लाग्ने उर्जाका स्रोतलाई अनवीकरणीय उर्जा भनिन्छ। खनिज पदार्थ, पेट्रोलियम पदार्थ, प्राकृतिक ग्याँस आदिबाट उत्पादित उर्जा अनवीकरणीय उर्जाका उदाहरण हुन्।

नेपालमा उर्जाको स्रोतका रूपमा पेट्रोल, डिजेल र ग्याँस प्रयोग हुँदै आएका छन्। यी सबै विदेशबाट आयात गरिन्छन्। नेपालमा पनि पेट्रोलियम पदार्थको सम्भावना रहेको छ र अध्ययन, उत्खनन र उत्पादन गर्न सकेमा आयातित पेट्रोलियम पदार्थलाई प्रतिस्थापन गर्न सकिन्छ।

ग्रामीण क्षेत्रमा खाना पकाउने ग्याँसको विकल्पका रूपमा गोबरग्याँसको उपयोग गर्न सकिन्छ। गोबरग्याँसबाट खाना पकाउनुका साथै बत्ती पनि बाल्न सकिन्छ। यसले कम धुवाँ निकाल्छ र स्वास्थ्यका लागि पनि कम हानिकारक हुन्छ। गोबरग्याँस प्लान्ट निर्माण गर्न नेपाल सरकारले सहयोग र सहुलियत दिँदै आएको छ। सहरी क्षेत्रमा कुहिने फोहोरको प्रयोग गरी बायोग्याँस र मल उत्पादन गर्न सकिन्छ।

काठको धुलो, भुस, पराल तथा छ्वालीका टुक्रालाई मेसिनद्वारा खँदिलो बनाई प्रयोग गरिने उर्जालाई बायोमास उर्जा भनिन्छ। नेपाल कृषिप्रधान देश भएकाले दाउरा, पराल, छ्वाली, भुस आदि इन्धनका स्रोत सजिलै प्राप्त गर्न सकिन्छ। यसैले बायोमास उर्जा पनि नेपालमा वैकल्पिक उर्जाका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना रहेको छ।

नियमित रूपमा ठुलो वेगका साथ वायु चल्ने स्थानमा वायु मिल राखेर वायु उर्जा निकाल्न सकिन्छ। रामेछाप, धादिङ र मुस्ताङमा यसको सम्भाव्यता अध्ययन भई कार्यान्वयन प्रक्रिया अगाडि बढाउने काम भइरहेको छ।

सूर्यलाई शक्तिको प्रमुख स्रोत मानिन्छ। सौर्य उर्जालाई ताप र विद्युत् दुवै रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। राज्य स्तरबाट सोलार प्लान्टका रूपमा सौर्य विद्युत्का ठुला योजना सञ्चालन गरी उत्पादित विद्युत्लाई राष्ट्रिय प्रसारण लाइनमा जोड्न सकिन्छ। सहुलियत दरमा घरघरमा साना सौर्य प्यानल जडान गर्न प्रोत्साहन गरी घरायसी प्रयोगका लागि आवश्यक सौर्य उर्जाको उपयोग वृद्धि गर्न सकिन्छ। सौर्य उर्जा वातावरणमैत्री, अनन्त स्रोत र भण्डार भएको नवीकरणीय उर्जा हो।

नेपालमा सबैभन्दा भरपर्दो उर्जाको स्रोतका रूपमा जलविद्युत्लाई लिन सकिन्छ। नेपालमा ठुला साना गरी करिब ६,००० नदीनाला रहेका छन्। ती नदीनालामा सैद्धान्तिक रूपमा करिब ८३,००० मेगावाट जलविद्युत् उत्पादन क्षमता रहेको छ। प्राविधिक क्षमताको अध्ययन अनुसन्धानपछि करिब ४२,००० मेगावाट जलविद्युत् उत्पादन गर्न सकिने सम्भावना रहेको देखिन्छ। वि.सं. २०७८ फागुनसम्ममा नेपालको कुल उत्पादित जलविद्युत् २,२०५ मेगावाट रहेको छ।

राज्यले निजी क्षेत्रलाई पनि आकर्षित गर्ने नीति लिए जलविद्युत् उत्पादन क्षमतामा वृद्धि गर्न सकिन्छ। स्थानीय तहलाई थप जिम्मेवार बनाई साना जलविद्युत् आयोजनाको सञ्चालनबाट पनि उत्पादन क्षमतामा वृद्धि गर्न सकिन्छ। बर्सेनि भित्रिने विप्रेषण रकम र राष्ट्रिय पुँजीलाई दीर्घकालीन नीति बनाई जलस्रोतको विकासमा उपयोग गर्न सकेमा नेपाल जलविद्युत्मा आत्मनिर्भर बन्न सक्छ। जलविद्युत् निर्यात गरी विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ। जलविद्युत् उत्पादन लागत बढी लागे तापनि दीर्घकालीन रूपमा यो सस्तो पर्छ र प्रदूषणरहित तथा नवीकरणीय स्रोत भएकाले कहिल्यै रित्तिँदैन।

विश्वका विकसित देशले उर्जाकै कारणले आर्थिक समृद्धि हासिल गरेका छन्। नेपालको आर्थिक समृद्धिमा पनि उर्जा महत्त्वपूर्ण कोसेढुङ्गा बन्न सक्छ।