पर्यटन प्रवर्धन
अध्याय परिचय
यस अध्यायमा पर्यटन र पर्यटकको अर्थ, पर्यटकका प्रकार, पर्यटन उद्योगको अर्थ, नेपालमा पर्यटनको महत्त्व, नेपालमा पर्यटन उद्योगको सम्भावना र पर्यटन प्रवर्धनका उपायहरूका बारेमा चर्चा गरिएको छ। नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदा र सांस्कृतिक विविधताले भरिपूर्ण देश भएकाले पर्यटन उद्योगको विकासका लागि प्रशस्त सम्भावना बोकेको छ। SEE परीक्षाका दृष्टिले पर्यटनको महत्त्व, पर्यटन उद्योगको सम्भावना र प्रवर्धनका उपायहरू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।
पर्यटन र पर्यटकको अर्थ
विभिन्न उद्देश्य राखेर एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा भ्रमण गर्ने कार्यलाई पर्यटन भनिन्छ। मानिस तीर्थाटन, दृश्यावलोकन, पर्वतारोहण, मनोरञ्जन आदिका लागि विभिन्न ठाउँमा घुमफिर गर्छन्। त्यस्तै कला, संस्कृति, भाषा, वेशभूषा, रहनसहनलगायतका नयाँ विषयवस्तुका बारेमा अध्ययन अनुसन्धान र खोजी गर्न पनि भ्रमण गरिन्छ।
विश्व पर्यटन सङ्गठनका अनुसार आफ्नो नियमित बासस्थानबाट विदा मनाउने, व्यापार गर्ने वा त्यस्तै अन्य कुनै उद्देश्यले २४ घण्टाभन्दा बढी समय र लगातारको एक वर्षभन्दा कम समय बाहिर बिताउन निस्कने व्यक्ति पर्यटक हुन्।
पर्यटकका प्रकार
| प्रकार | अर्थ |
|---|---|
| आन्तरिक पर्यटक | कुनै देशका बासिन्दा आफ्नै देशभित्र विभिन्न उद्देश्यले घुमफिर गर्ने |
| बाह्य पर्यटक | आफ्नो देशको सिमानाभन्दा बाहिर विभिन्न उद्देश्यले घुमफिर गर्ने व्यक्ति |
पर्यटन उद्योगको अर्थ
पर्यटकलाई विभिन्न किसिमका सेवा सुविधा प्रदान गर्ने उद्देश्यले सञ्चालित सबै व्यवसाय पर्यटन उद्योगअन्तर्गत पर्छन्। पर्यटकलाई सशुल्क भ्रमण गराउने, आवासको व्यवस्था गर्ने, यातायातको व्यवस्था मिलाउने, दृश्यावलोकन गराउने जस्ता क्रियाकलाप पर्यटन उद्योगअन्तर्गत पर्दछन्।
नेपालमा पर्यटनको महत्त्व
नेपालमा पर्यटनको महत्त्व दिन प्रतिदिन बढिरहेको छ।
- पर्यटन उद्योगबाट रोजगारी सिर्जना र विदेशी मुद्रा आर्जन हुँदा देशको आम्दानी वृद्धि हुन्छ।
- पर्यटनले सरकारी राजस्व समेत वृद्धि गर्छ।
- देशमा पर्यटकीय गतिविधि वृद्धि हुँदै जाँदा घरेलु तथा कला संस्कृतिमा आधारित उद्योग फस्टाउँछन् र व्यापार वृद्धि तथा प्रवर्धनमा टेवा पुग्छ।
- पर्यटकले पदयात्राका लागि रमणीय क्षेत्र रोज्ने भएकाले ती क्षेत्रको विकासमा समेत टेवा पुग्छ।
- ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना हुन्छ र आम्दानी वृद्धि गरी गरिबी घटाउन ठुलो सहयोग पुग्छ।
- ग्रामीण क्षेत्रमा रहेका परम्परागत उत्पादनको प्रचार प्रसार र विकासमा समेत सहयोग पुग्छ, जसले देशको आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न मदत पुर्याउँछ।
नेपालमा पर्यटन उद्योगको सम्भावना
नेपाल अनुपम प्राकृतिक सौन्दर्य, जैविक, ऐतिहासिक, सामाजिक एवम् सांस्कृतिक विविधताले भरिपूर्ण देश हो। यस्ता अमूल्य प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाका कारणले नेपालमा पर्यटन उद्योगको विकासका लागि प्रशस्त सम्भावना रहेका छन्।
बृहत् हिमालय पदमार्ग (Great Himalaya Trail)
बृहत् हिमालय पदमार्ग संसारकै लामो र अग्लो पदमार्गमध्ये एक हो। नेपालमा यसले सुदूरपूर्वको जिल्ला ताप्लेजुङदेखि सुदूरपश्चिमको दार्चुला जिल्लासम्मको भूभाग ओगटेको छ। यो पदमार्ग नेपालका हिमाली जिल्लाहरू हुँदै गएको छ। यस पदमार्गको विकासले पर्यटकलाई पर्वतारोहण र पदयात्राको माध्यमबाट नयाँ अनुभूति दिन्छ साथै उक्त क्षेत्रको गरिबी निवारण, विकास र पर्यटन प्रवर्धनको सम्भावनालाई पूरा गर्न मदत गर्छ। यस पदमार्गको मुख्य उद्देश्य पर्यटन प्रवर्धन, रोजगारी सिर्जना, अविकसित हिमाली जिल्लाको विकास र हिमाली क्षेत्रका समुदायमा अवसर प्रदान गर्नु हो।
प्राकृतिक सौन्दर्य
नेपालका विभिन्न प्रकारका मनोरम प्राकृतिक दृश्य रहेका छन्। उत्तरी भागमा विश्वप्रसिद्ध हिम शिखरहरू अवस्थित छन्। ठाउँ ठाउँमा रहेका स्वच्छ पानीका ताल तलैया, तीव्र प्रवाहमा बग्ने नदी, भरना, राष्ट्रिय निकुञ्ज, जङ्गली जीवजन्तु, मनोरम फाँट, उपत्यका आदि पर्यटकीय आकर्षणका केन्द्र हुन्। नेपालमा यस्ता मनोरम प्राकृतिक दृश्यहरू जहाँतहीं पाइने हुनाले चलचित्र छायाङ्कनको सम्भावना पनि बढ्दै गएको देखिन्छ।
धार्मिक स्थलहरू
नेपालमा पशुपतिनाथ, लुम्बिनी, गोसाईंकुण्ड, स्वयम्भूनाथ, जामे मस्जिद, राम जानकी मन्दिर, लारुम्बा, मुक्तिनाथ जस्ता प्रसिद्ध धार्मिक स्थलहरू रहेका छन्। यस्ता धार्मिक सम्पदाबाट पर्यटन विकासको प्रशस्त सम्भावना रहेको छ।
प्राचीन तथा ऐतिहासिक सम्पदा र कलाकृति
नेपाल प्राचीन कला संस्कृतिको केन्द्र हो। नेपालमा वास्तुकला, चित्रकला र मूर्तिकलाका अनुपम नमुना रहेका छन्। काठमाडौं उपत्यकामा प्राचीन कला संस्कृतिले सजिएका ऐतिहासिक दरबार क्षेत्रहरू रहेका छन्। देवल तथा ऐतिहासिक सम्पदामा कुँदिएका कलात्मक चित्र, बुट्टा, टुँडाल आदिले पनि पर्यटन विकासका सम्भावना बोकेका छन्।
साहसिक पर्यटन
नेपालमा साहसिक पर्यटनका लागि महत्त्वपूर्ण स्थलहरू रहेका छन्। र्याफ्टिङका लागि नेपालका सुनकोसी, त्रिशुली, कर्णाली नदीहरू प्रख्यात मानिन्छन्। पर्वतारोहण तथा ट्रेकिङका लागि उपयुक्त स्थल र मार्गहरू रहेका छन्। त्यस्तै प्याराग्लाइडिङ, बन्जिजम्पिङ, जिप्लाइन, माउन्टेन फ्लाइट जस्ता थुप्रै किसिमका साहसिक पर्यटनको सम्भावना रहेको पाइन्छ।
हावापानीमा विविधता
नेपालमा विभिन्न प्रकारका हावापानी पाइन्छन्। धरातलको उचाइअनुसार दक्षिणी तराइ खण्डमा गर्मी, मध्य पहाडी खण्डमा न्यानो र उत्तरी हिमाली खण्डमा ठण्डा हावापानी पाइन्छ। विश्वका विभिन्न हावापानीका क्षेत्रबाट आउने पर्यटकका लागि पनि नेपालको हावापानी मिल्ने भएकाले पर्यटक आकर्षणको सम्भावना रहेको छ।
सांस्कृतिक विविधता
नेपाली समाज जातीय तथा धार्मिक दृष्टिकोणबाट विविधतायुक्त छ। विभिन्न जातजातिका रहनसहन, वेशभूषा, कला संस्कृति, चालचलन, परम्परा, जात्रा, चाडपर्व फरक फरक हुने हुँदा यी पर्यटकका आकर्षणका केन्द्र बनेका छन्।
पर्यटन प्रवर्धनका उपायहरू
नेपाल पर्यटकीय दृष्टिकोणबाट प्रशस्त सम्भावना बोकेको देश हो। यस्ता सम्भावनालाई अवसरमा बदलेर अगाडि बढ्न सकेको खण्डमा नेपाल एक पर्यटकीय गन्तव्यको क्षेत्र बन्न सक्छ। यसका लागि निम्नलिखित उपाय अवलम्बन गर्न उपयुक्त हुने देखिन्छ:
- 1पर्यटन स्थलमा आवश्यक पूर्वाधार र सुविधा उपलब्ध गराउनमा विशेष जोड दिनुपर्छ।
- 2नयाँ नयाँ पर्यटकीय स्थलको खोजी गरी ती क्षेत्रको प्रवर्धन, पूर्वाधार विकासमा जोड दिनुपर्छ।
- 3पर्यटकीय गन्तव्य स्थलको प्रचार प्रसार गर्नुपर्छ।
- 4पर्यटन उद्योगको विकासका लागि गुणस्तरीय र सुविधायुक्त यातायातको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
- 5नेपालका प्राकृतिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण र संवर्धनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
- 6पर्यटक आकर्षण र उनीहरूको सुरक्षाका लागि राजनीतिक स्थिरता र शान्तिको वातावरण कायम हुनुपर्छ।
- 7स्वदेशी तथा विदेशी लगानीकर्तालाई पर्यटन उद्योगको विकासका लागि अभिप्रेरित गरिनुपर्छ।
- 8पर्यटकको आगमन प्रक्रियालाई सरल र सुलभ बनाइनुपर्छ।
महत्वपूर्ण तथ्य
| विषय | तथ्य |
|---|---|
| बृहत् हिमालय पदमार्गको विस्तार | सुदूरपूर्वको ताप्लेजुङदेखि सुदूरपश्चिमको दार्चुलासम्म |
| र्याफ्टिङका लागि प्रख्यात नदीहरू | सुनकोसी, त्रिशुली, कर्णाली |
| प्रमुख धार्मिक स्थलहरू | पशुपतिनाथ, लुम्बिनी, गोसाईंकुण्ड, स्वयम्भूनाथ, जामे मस्जिद, राम जानकी मन्दिर, लारुम्बा, मुक्तिनाथ |
| पर्यटक बस्ने अवधि (WTO परिभाषा अनुसार) | २४ घण्टाभन्दा बढी र लगातार १ वर्षभन्दा कम |
महत्वपूर्ण शब्द तथा अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| पर्यटन | विभिन्न उद्देश्य राखेर एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा भ्रमण गर्ने कार्य |
| पर्यटक | नियमित बासस्थानबाट बाहिर निश्चित समय बिताउन जाने व्यक्ति |
| आन्तरिक पर्यटक | आफ्नै देशभित्र घुमफिर गर्ने पर्यटक |
| बाह्य पर्यटक | आफ्नो देशको सिमानाभन्दा बाहिर घुमफिर गर्ने पर्यटक |
| पर्यटन उद्योग | पर्यटकलाई सेवा-सुविधा प्रदान गर्ने उद्देश्यले सञ्चालित व्यवसाय |
| साहसिक पर्यटन | र्याफ्टिङ, पर्वतारोहण, प्याराग्लाइडिङ जस्ता जोखिमयुक्त तर रोमाञ्चक पर्यटन |
छिटो पुनरावृत्ति
- मुख्य परिभाषा: पर्यटन, पर्यटक, आन्तरिक/बाह्य पर्यटक, पर्यटन उद्योगको अर्थ।
- मुख्य तथ्य: बृहत् हिमालय पदमार्ग ताप्लेजुङदेखि दार्चुलासम्म; र्याफ्टिङका नदी — सुनकोसी, त्रिशुली, कर्णाली।
- मुख्य महत्व: रोजगारी सिर्जना, विदेशी मुद्रा आर्जन, राजस्व वृद्धि, ग्रामीण विकास र गरिबी न्यूनीकरण।
- मुख्य सम्भावना: प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक स्थल, ऐतिहासिक सम्पदा, साहसिक पर्यटन, हावापानी विविधता, सांस्कृतिक विविधता।
- मुख्य समाधान/उपाय: पूर्वाधार विकास, प्रचारप्रसार, यातायात सुधार, सम्पदा संरक्षण, राजनीतिक स्थिरता, लगानी प्रोत्साहन।
- महत्वपूर्ण शब्द: पर्यटक, पर्यटन उद्योग, बृहत् हिमालय पदमार्ग, साहसिक पर्यटन।
परीक्षा अघि सम्झनुपर्ने कुरा
- पदमार्ग — बृहत् हिमालय पदमार्ग (ताप्लेजुङ–दार्चुला)
- र्याफ्टिङका नदी — सुनकोसी, त्रिशुली, कर्णाली
- प्रमुख धार्मिक स्थल — पशुपतिनाथ, लुम्बिनी, मुक्तिनाथ, स्वयम्भूनाथ
- समस्या — पूर्वाधार र प्रचारको कमी
- समाधान — पूर्वाधार विकास, प्रचारप्रसार, सुरक्षा तथा स्थिरता
SEE परीक्षा टिप्स
- प्रश्नले 'महत्त्व' सोधेको छ भने महत्त्वका बुँदा मात्र लेख्ने, परिभाषामा नअल्झिने।
- 'सम्भावना' सोधिएमा नेपालमा भएका ठोस स्रोत/स्थल (हिमाल, नदी, धार्मिक स्थल आदि) उदाहरणसहित लेख्ने।
- 'उपाय' सोधिएमा व्यावहारिक कदमहरू बुँदागत रूपमा लेख्ने।
- लामो उत्तरमा उपशीर्षक र बुँदा प्रयोग गर्दा स्पष्ट हुन्छ।
- स्थान र नदीका नाम लेख्दा हिज्जेमा ध्यान दिने।
- सकारात्मक र नकारात्मक दुवै पक्ष सोधिएको प्रश्नमा दुवै छुट्याएर लेख्ने।