सहकारी
अध्याय परिचय
यस अध्यायमा दार्चुला जिल्लाको ब्यास गाउँपालिकामा सहकारी संस्था स्थापना भई गाउँको आर्थिक अवस्थामा आएको सकारात्मक परिवर्तनको प्रसङ्गमार्फत सहकारिताको अर्थ, सहकारिताका सिद्धान्त, सहकारी सञ्चालनका आधारभूत सर्त, सहकारीको महत्त्व र नेपालमा सहकारी क्षेत्रको योगदानका बारेमा चर्चा गरिएको छ। सहकारी नेपालको आर्थिक विकासको तीन खम्बे नीतिअन्तर्गतको एक महत्त्वपूर्ण खम्बा भएकाले SEE परीक्षाका दृष्टिले सहकारिताको अर्थ, सिद्धान्त, सर्त र महत्त्व अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।
सहकारिताको अर्थ
सहकारिता शब्दबाट नै यसको अर्थ प्रस्ट रूपमा बुझ्न सकिन्छ। सहको अर्थ मिलेर र कारिताको अर्थ काम गर्नु भन्ने बुझिन्छ। यसरी हेर्दा सहकारी आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा समान आवश्यकता भएका व्यक्ति मिलेर स्वेच्छाले गठन हुने संस्था हो। सहकारी 'एकका लागि सबै र सबैका लागि एक' भन्ने सिद्धान्तबाट प्रेरित भई स्थापना भएको हुन्छ। व्यक्ति, परिवार, समाज र समग्र राष्ट्रको आर्थिक तथा सामाजिक हित गर्ने उद्देश्यले सहकारीको स्थापना गरिन्छ। सहकारीको माध्यमबाट रोजगारी सिर्जना गरी गरिबी निवारण गर्ने उद्देश्य राखिएको हुन्छ।
सहकारिताका सिद्धान्त
- 1स्वेच्छिक तथा खुला सदस्यता
- 2सदस्यद्वारा प्रजातान्त्रिक नियन्त्रण
- 3सदस्यको आर्थिक सहभागिता
- 4स्वायत्तता र स्वतन्त्रता
- 5शिक्षा, तालिम र सूचना
- 6अन्तरसहकारी सहयोग
- 7समुदायप्रति चासो
सहकारी सञ्चालनका आधारभूत सर्तहरू
सहकारिताको मूल्य मान्यता र सिद्धान्तबमोजिम सहकारी सञ्चालनका लागि केही आवश्यक आधारभूत सर्तहरू रहेका छन्, ती यसप्रकार छन्:
- 1सहकारी स्वेच्छिक र स्वायत्त संस्था हो।
- 2सहकारीमा आबद्ध सदस्यका बिचमा सेयर लगानीमा समान सहभागिता हुनुपर्दछ।
- 3सहकारीका सेयर सदस्यहरू नै सहकारीका मालिक र ग्राहक दुवै हुन्छन्।
- 4सहकारीमा नियमअनुसार सदस्यता प्राप्त व्यक्तिबाट मात्र बचत सङ्कलन र ऋण लगानी गर्नुपर्ने हुन्छ।
- 5सहकारीले वित्तीय विकासका साथै सामाजिक विकास र वातावरण संरक्षणको समेत दायित्य निर्वाह गरेको हुन्छ।
- 6सदस्यद्वारा संस्था सञ्चालन कार्यविधि र अन्य नियम बनाउनुपर्ने हुन्छ।
- 7संस्थाको दीर्घकालीन सोच, सदस्यको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र व्यावसायिक उन्नतिमा सहयोग पुऱ्याउने हुनुपर्छ।
नेपालको आर्थिक विकासमा सहकारी क्षेत्रको योगदान
नेपालको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा ४ प्रतिशत र वित्तीय सेवामा २० प्रतिशत योगदान सहकारी क्षेत्रको रहेको छ। सहकारी क्षेत्रले लगभग ६२ हजारलाई प्रत्यक्ष रोजगारी दिएको छ। नेपालको संविधानले मार्गदर्शन गरेको आर्थिक विकासको तीन खम्बे नीतिअन्तर्गत सरकार, निजीक्षेत्र र सहकारी रहेका छन्। त्यसैले सहकारीतालाई पनि आर्थिक विकासको एक महत्त्वपूर्ण खम्बा मानिन्छ। यसका माध्यमबाट आर्थिक, सामाजिक रूपान्तरण गरी गरिबी निवारण गर्नु आजको मुख्य आवश्यकता रहेको छ।
सहकारीको महत्त्व
- समाजमा सहकारिताका माध्यमबाट आर्थिक असमानता हटाई आत्मनिर्भरता प्राप्त गर्न सकिन्छ।
- समाजको दिगो आर्थिक विकास गर्न र सांस्कृतिक तथा सामाजिक समावेशिता कायम गर्न सहकारी क्षेत्रको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।
- महिला तथा विपन्न वर्गको नेतृत्व क्षमता विकास गर्न र नागरिकलाई वित्तीय साक्षरताको क्षेत्रमा पनि सहकारीले योगदान पुर्याउँदै आएको छ।
- निम्न र मध्यम आर्थिक अवस्था भएका मानिसमा पनि उद्यमशीलताको भावना विकास गर्न सहकारीले सहयोग पुर्याएको छ।
- सहकारीकै माध्यमबाट समाजमा स्वच्छ र प्रतिस्पर्धी व्यावसायिक वातावरण सिर्जना भएको देखिन्छ।
- नेपालमा कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा, यातायात, पर्यटन, सञ्चार, विद्युत् आदि क्षेत्रहरूमा सहकारी पद्धतिबाट उद्योग व्यवसाय सञ्चालन गर्ने आकर्षण बढ्दै गएको छ।
सहकारीले समाजमा पार्ने सकारात्मक प्रभावको उदाहरण
दार्चुला जिल्लाको ब्यास गाउँपालिकामा सहकारी संस्था स्थापना भएपछि गाउँको अवस्थामा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ:
- सबै सदस्यबाट प्रतिमहिना अनिवार्य मासिक बचत सुरु भई जम्मा भएको रकमबाट आवश्यक सदस्यलाई निश्चित ब्याजमा रकम दिने व्यवस्था मिलेको छ।
- सदस्यले पालैपालो रकम लिएर बाख्रापालन, भैंसीपालन, गाईपालन, फलफूल र तरकारी खेती, खुर्सानी पालन तथा साना व्यापार व्यवसाय सुरु गरेका छन्।
- गाउँलेहरूमा सामाजिक एकता र मेलमिलाप कायम भएको छ।
- रकम आवश्यक परेका बेला ऋण सापटी लिन सजिलो भएको छ।
- दैनिक घर खर्च टार्न, बिरामी पर्दा उपचार गर्न र चाडपर्व मनाउनका लागि सहज भएको छ।
सहकारी संस्था स्थापनाका लागि पूरा गर्नुपर्ने प्रक्रिया
- 1सम्बन्धित क्षेत्रमा सहकारीबारे जानकारी र प्रोत्साहन (जस्तै वडा कार्यालय वा सम्बन्धित निकायको सहयोगमा)।
- 2इच्छुक व्यक्तिहरूको भेला गरी सहकारी स्थापनाबारे छलफल गर्ने।
- 3सबैको सहमतिमा सहकारीको विधान तयार पार्ने।
- 4सम्बन्धित गाउँपालिका/नगरपालिका वा सहकारी दर्ता गर्ने निकायमा विधान पेस गरी संस्था दर्ता गर्ने।
- 5सदस्यता र नियमित बचत सङ्कलन सुरु गरी सहकारीको सञ्चालन थाल्ने।
महत्वपूर्ण तथ्य
| विषय | तथ्य |
|---|---|
| कुल गार्हस्थ उत्पादनमा सहकारी क्षेत्रको योगदान | करिब ४ प्रतिशत |
| वित्तीय सेवामा सहकारी क्षेत्रको योगदान | करिब २० प्रतिशत |
| सहकारी क्षेत्रले प्रदान गरेको प्रत्यक्ष रोजगारी | लगभग ६२ हजार व्यक्तिलाई |
| नेपालको आर्थिक विकासको तीन खम्बे नीति | सरकार, निजीक्षेत्र र सहकारी |
| सहकारिताको मूल सिद्धान्त | एकका लागि सबै, सबैका लागि एक |
महत्वपूर्ण शब्द तथा अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| सहकारी | आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा समान आवश्यकता भएका व्यक्ति मिलेर स्वेच्छाले गठन गर्ने संस्था |
| सहकारिता | मिलेर काम गर्नुको भावना वा सिद्धान्त |
| स्वायत्तता | सहकारी संस्था आफैं स्वतन्त्र रूपमा निर्णय लिन सक्ने अवस्था |
| सेयर लगानी | सहकारीमा सदस्यले गर्ने पुँजी लगानी |
| तीन खम्बे नीति | सरकार, निजीक्षेत्र र सहकारीलाई आर्थिक विकासका तीन आधार मान्ने नीति |
छिटो पुनरावृत्ति
- मुख्य परिभाषा: सहकारिता र सहकारीको अर्थ।
- मुख्य तथ्य: GDP मा ४%, वित्तीय सेवामा २०% योगदान; ६२ हजारलाई प्रत्यक्ष रोजगारी।
- मुख्य सिद्धान्त: ७ वटा सहकारिताका सिद्धान्त (स्वेच्छिक सदस्यता, प्रजातान्त्रिक नियन्त्रण आदि)।
- मुख्य सर्त: सेयरमा समान सहभागिता, सदस्य नै मालिक र ग्राहक, दीर्घकालीन सोच।
- मुख्य महत्व: आर्थिक असमानता न्यूनीकरण, आत्मनिर्भरता, उद्यमशीलता विकास।
- महत्वपूर्ण शब्द: सहकारिता, स्वायत्तता, सेयर लगानी, तीन खम्बे नीति।
परीक्षा अघि सम्झनुपर्ने कुरा
- GDP मा योगदान — ४ प्रतिशत
- वित्तीय सेवामा योगदान — २० प्रतिशत
- प्रत्यक्ष रोजगारी — लगभग ६२ हजार
- तीन खम्बे नीति — सरकार, निजीक्षेत्र, सहकारी
- मूल सिद्धान्त — एकका लागि सबै, सबैका लागि एक
SEE परीक्षा टिप्स
- 'सिद्धान्त' र 'सर्त' सोधिएमा दुवैलाई नछ्याइकन छुट्याएर लेख्ने।
- 'उदाहरणद्वारा प्रस्ट पार्नुहोस्' भन्ने प्रश्नमा ठोस उदाहरण (जस्तै ब्यास गाउँपालिकाको प्रसङ्ग) समावेश गर्ने।
- 'महत्त्व' सोधिएमा फाइदाजन्य बुँदामा मात्र केन्द्रित हुने।
- तथ्याङ्क (प्रतिशत, सङ्ख्या) लेख्दा ठ्याक्कै सही लेख्ने।
- लामो उत्तरमा बुँदागत रूपमा लेख्दा स्पष्ट हुन्छ।