बचत र बिमा

यस अध्यायमा बिमा अभिकर्ता आमा नर्मदा नेपालीले आफ्नी छोरी पूजालाई लेखेको चिठीमार्फत बिमाको अर्थ, बिमासम्बन्धी शब्दावली, नेपालमा बिमाको ऐतिहासिक विकास, जीवन बिमा र निर्जीवन बिमाको अर्थ र विशेषता तथा बिमा गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरूबारे चर्चा गरिएको छ। जीवनमा आइपर्ने अनिश्चित जोखिमबाट आर्थिक सुरक्षा प्रदान गर्ने माध्यमका रूपमा बिमाको महत्त्व यस अध्यायको मुख्य विषयवस्तु हो। SEE परीक्षाका दृष्टिले बिमाको अर्थ, प्रकार र बिमा गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानी अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।

मानिसका जीवनमा कहिलेकाहीँ सोच्दै नसोचेका घटना अकस्मात् आइपर्छन्। त्यस्ता घटनाबाट उत्पन्न जोखिमलाई पूरै हटाउन नसके तापनि त्यसबाट हुन सक्ने आर्थिक नोक्सानीलाई कम गर्न सकिन्छ। यस्ता जोखिमबाट बच्न बिमा गरिन्छ। बिमाले बिमित व्यक्तिको विभिन्न प्रकारले हुने हानि नोक्सानीलाई बहन गर्छ। भविष्यमा आउन सक्ने अनिश्चित प्रकारका जोखिमलाई अन्यत्र हस्तान्तरण गरी सोबाट भएको क्षतिपूर्ति प्राप्त गर्ने माध्यम बिमा हो।

बिमा गर्दा बिमा कम्पनी (बिमक) र इच्छुक व्यक्ति (बिमित) बिचमा सम्झौता गरिन्छ। यसरी जोखिम हस्तान्तरण गर्दा बिमा कम्पनीले बिमा शुल्क लिन्छ। बिमक र बिमितबिचमा हुने सम्झौताको लिखतलाई बिमालेख भनिन्छ।

जीवनमा आइपर्ने अनिश्चित प्रकारका जोखिमलाई कम गर्नका लागि जीवन र निर्जीवन गरी दुई किसिमबाट बिमा गर्न सकिन्छ।

मानिसको जीवन अनिश्चित छ। आकस्मिक रूपमा कुनै घातक रोग लाग्न सक्छ। त्यस्तै दुर्घटना हुन सक्छ र मृत्यु पनि हुन सक्छ। यदि परिवारमा आयआर्जन गर्ने व्यक्तिको अचानक मृत्यु भयो भने आर्थिक सङ्कट पैदा हुन्छ। त्यसैले हरेक व्यक्तिले जोखिम विरुद्ध आर्थिक सुरक्षा प्रदान गर्न बिमा गर्नुपर्छ, यसलाई नै जीवन बिमा भनिन्छ।

जीवनमा आइपर्ने सम्भावित जोखिमका कारण आर्थिक क्षति भएमा त्यस्तो क्षति बिमा कम्पनीले बहन गर्छ। जीवन बिमा निश्चित अवधिका लागि बिमा कम्पनी र व्यक्तिकाबिच गरिएको एक आर्थिक सम्झौता हो। यसमा बिमा गर्ने व्यक्तिले निश्चित समय, अवधि वा वर्ष तोकी सम्झौता गर्छ। आजीवन बिमामा भने मृत्युपछि इच्छाइएको व्यक्तिले रकम पाउँछ।

जीवन बिमा पनि एक किसिमको अनिवार्य बचत नै हो। जीवन बिमाको अवधि सकिएपछि एकमुष्ट रकम प्राप्त हुने हुनाले लगानीको अवसर पनि प्राप्त हुन्छ। अप्ठ्यारो परेका बेलामा बिमा कम्पनीबाट नै ऋण लिन पाउने सुविधा पनि बिमा कम्पनीहरूले गरेका छन्।

जीविकोपार्जनका लागि कुनै न कुनै पेसा वा व्यवसायमा संलग्न हुनुपर्छ। थाहा नै नभईकन घर, पसल, कलकारखाना, कृषि व्यवसाय आदिमा कुनै कारणवश हानि नोक्सानी वा क्षति हुन सक्छ। यसका लागि निर्जीवन बिमा गरिन्छ। यस्तो किसिमको क्षतिमा बिमालेखमा तोकिएबमोजिम आर्थिक नोक्सानीको क्षतिपूर्ति गरी बिमितलाई भौतिक क्षतिबापतको क्षतिपूर्ति दिइन्छ।

घर पसलमा आगलागी हुन सक्छ वा भूकम्पबाट क्षतिग्रस्त हुन सक्छ। बाढी, पहिरो, भूक्षय, खडेरी, आँधी बेहरी, असिना आदिबाट किसानले लगाएको बालीनाली नष्ट हुन सक्छ। त्यस्तै सडकमा गुड्दै गरेको गाडी दुर्घटनामा पर्न सक्छ। निर्जीवन बिमाले क्षति भएका सम्पत्तिको मूल्याङ्कन गरी बिमितलाई आर्थिक सुरक्षा प्रदान गर्छ। यस्तो बिमा सामान्यतः एक वर्षका लागि गरिन्छ र यो अवधि पूरा भएपछि पुनः नवीकरण गर्नुपर्छ।